Tay tillari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47-b. — ziyouz.com
Tay tillari — qarindoş tillar oilasi; Hindixitoy yarim orolida (Tailand, Laos, Vyetnam, Birma) va Jan. Xitoy hamda Şim.Şarqiy Hindistonning unga tutaş hududlarida tarqalgan va ularda 80 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi. T.t.ning genealogik qarindoşligi xususida 2 xil faraziya mavjud bölib, ularning birinçisiga köra uşbu tillar xitoytibet timarita, ikkinçisiga köra esa avstronez tillari oilasiga mansub. Lekin har ikkala faraziya ham hozirgaça töliq tan olinmaganligidan T.t. ning özini alohida oila deb hisoblaş mumkin. T.t. asosan quyidagi guruhlardan iborat: 1) haqiqiy T.t.; bularning özi 3 guruhga bölinadi: jan.ğarbiy [tay (siyom), laos, tan, khamti axom, yuan, kxin va b.]; markaziy [tay (txo), nung, çjuan (jan. lahjalari)]; şim. [çjuan (şim. lahjalari), bui]; 2) dunşuy tillari (dun, şuy, mak, txen); 3) sek; 4) lakkya; 5) be; 6) li tillari; 7) lakua; 8) laki; 9) gelao tillari. Barça T.t. tipologik jihatdan özaro yaqin hamda amorf tillart mansubdir. Köpçilik tay yozuvlari hind yozuvidan kelib çiqqan (ular muayyan şakliy xususiyatlariga köra kxmer yozuvi guruhi, birma yozuvi guruhi deb ajratiladi). Xitoy va Vyetnamdagi ba'zi T.t. (çjuan, dun, li; tay, nung) uçun 20-a. ning 2yarmida lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan.
Uşbu tillar oilasida ahamiyati va tarqalişiga köra haqiqiy tay tili 1örinda turadi. Bu til ba'zi adabiyotlarda kxon tay yoki siyom tili deb ataladi, asosan Tailandsa tarqalgan. Unda 40 mln. ga yaqin kişi sözlaşadi. Ijtimoiy hayotning barça sohalarida qöllanadi. Tailand Qirolligining rasmiy tili, şu bilan birga, şu mamlakatdagi xitoylik, vyetnamlik, malayyaliklar va b. uçun millatlararo muomala tili xisoblanadi. 4 ta asosiy laxjasi bor: markaziy, jan., şim. va şim.şarqiy. Ular fonetik, qisman leksik jihatdan özaro farklanadi. Adabiy til Bangkok aholisi sözlaşadigan markaziy lahjaga asoslangan. Tipologik jihatdan boşqa barça T.t. singari amorf til hisoblanadi. Fonetik tizimi 20 undoş va çöziqlikqisqalik jihatdan qaramaqarşi qöyiladigan 24 unli (6 tasi diftong) fonemadan iborat. Böğinlar ma'lum ohang (ton)larda talaffuz etiladi. Ma'no farklovçi 5 ta ohang mavjud. Söz yasalişi asosan söz qöşişdan iborat. Morfologiyasi analitik xususiyatga ega. Adabiy til xalq sözlaşuv tili asosida hoz. Tailandning şim. qismida 13— 14-a. larda şakllana boşlagan. Jan. hind yozuvidan kelib çiqqan qad. kxmer yozuvi tay yozuviga (1283 y.) asos bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЙ ТИЛЛАРИ — қариндош тиллар оиласи; Ҳиндихитой ярим оролида (Таиланд, Лаос, Вьетнам, Бирма) ва Жан. Хитой ҳамда Шим.Шарқий Ҳиндистоннинг унга туташ ҳудудларида тарқалган ва уларда 80 млн.га яқин киши сўзлашади. Т.т.нинг генеалогик қариндошлиги хусусида 2 хил фаразия мавжуд бўлиб, уларнинг биринчисига кўра ушбу тиллар хитойтибет тимарита, иккинчисига кўра эса австронез тиллари оиласига мансуб. Лекин ҳар иккала фаразия ҳам ҳозиргача тўлиқ тан олинмаганлигидан Т.т. нинг ўзини алоҳида оила деб ҳисоблаш мумкин. Т.т. асосан қуйидаги гуруҳлардан иборат: 1) ҳақиқий Т.т.; буларнинг ўзи 3 гуруҳга бўлинади: жан.ғарбий [тай (сиём), лаос, тан, кҳамти ахом, юан, кхин ва б.]; марказий [тай (тхо), нунг, чжуан (жан. лаҳжалари)]; шим. [чжуан (шим. лаҳжалари), буи]; 2) дуншуй тиллари (дун, шуй, мак, тхен); 3) сек; 4) лаккя; 5) бе; 6) ли тиллари; 7) лакуа; 8) лаки; 9) гэлао тиллари. Барча Т.т. типологик жиҳатдан ўзаро яқин ҳамда аморф тилларт мансубдир. Кўпчилик тай ёзувлари ҳинд ёзувидан келиб чиққан (улар муайян шаклий хусусиятларига кўра кхмер ёзуви гуруҳи, бирма ёзуви гуруҳи деб ажратилади). Хитой ва Вьетнамдаги баъзи Т.т. (чжуан, дун, ли; тай, нунг) учун 20-а. нинг 2ярмида лотин графикаси асосида ёзувлар яратилган.
Ушбу тиллар оиласида аҳамияти ва тарқалишига кўра ҳақиқий тай тили 1ўринда туради. Бу тил баъзи адабиётларда кхон тай ёки сиём тили деб аталади, асосан Таиландца тарқалган. Унда 40 млн. га яқин киши сўзлашади. Ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида қўлланади. Таиланд Қироллигининг расмий тили, шу билан бирга, шу мамлакатдаги хитойлик, вьетнамлик, малайяликлар ва б. учун миллатлараро муомала тили хисобланади. 4 та асосий лахжаси бор: марказий, жан., шим. ва шим.шарқий. Улар фонетик, қисман лексик жиҳатдан ўзаро фаркланади. Адабий тил Бангкок аҳолиси сўзлашадиган марказий лаҳжага асосланган. Типологик жиҳатдан бошқа барча Т.т. сингари аморф тил ҳисобланади. Фонетик тизими 20 ундош ва чўзиқликқисқалик жиҳатдан қарамақарши қўйиладиган 24 унли (6 таси дифтонг) фонемадан иборат. Бўғинлар маълум оҳанг (тон)ларда талаффуз этилади. Маъно фаркловчи 5 та оҳанг мавжуд. Сўз ясалиши асосан сўз қўшишдан иборат. Морфологияси аналитик хусусиятга эга. Адабий тил халқ сўзлашув тили асосида ҳоз. Таиланднинг шим. қисмида 13— 14-а. ларда шакллана бошлаган. Жан. ҳинд ёзувидан келиб чиққан қад. кхмер ёзуви тай ёзувига (1283 й.) асос бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.