Tay tillari

Tay tillari, zamonaviy tilşunoslikda tay-kaday yoki kra-day tillari deb ham ataladi, — Hindixitoy yarim orolida, Janubiy Xitoyda va Şimoliy-Şarqiy Hindistonda tarqalgan qarindoş tillar oilasi. ÖzME bu tillarda 80 millionga yaqin kişi sözlaşadi, deb yozadi; Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, sözlovçilar soni taxminan 93 million, ularning 60 foizi Tay tilida gapiradi. Oilaga Tailand va Laosning davlat tillari kiradi.12

Bu tillarning boşqa oilalar bilan qarindoşligi haqida ikki asosiy faraz bor. ÖzME'ga köra, birinçi faraz tay tillarini xitoy-tibet oilasiga, ikkinçisi esa avstronez tillari oilasiga qöşadi; ikkala faraz ham töliq tasdiqlanmagani uçun tay tillarini alohida oila sifatida körib çiqiş maqsadga muvofiq. Rusça Vikipediyaga köra, XIX asrda tay tillari xitoy-tibet oilasining tarmoği hisoblangan, ammo jahon tilşunosligi bu qaraşni 1940-yillarda rad etgan. Avstronez tillari bilan qarindoşlik ğoyasini tilşunos Pol Benedikt ilgari surgan; 2000-yillardagi tadqiqotlar ular orasida genetik aloqa borligini körsatsa-da, uning aniq tabiati hali noma'lum. Hozir köpçilik tilşunoslar tay-kaday tillarini mustaqil oila deb hisoblaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, tay xalqlarining köçişi haqidagi işonçli tarixiy ma'lumotlar XII—XIII asrlarga taalluqli: aynan şu davrda siyomliklar, laoslar va şanlarning ajdodlari hozirgi yurtlariga joylaşgan. Tillarning ilk vatani hozirgi Xitoyning Guandun viloyati va Vyetnamning şimoliy hududlari bölgan, deb taxmin qilinadi.

ÖzME tay tillarini quyidagi guruhlarga ajratadi:

• Haqiqiy tay tillari — uç kiçik guruhga bölinadi: janubi-ğarbiy (tay yoki siyom, laos, kxamti, axom, yuan va boşqalar), markaziy (tay, nung, çjuan tilining janubiy lahjalari) va şimoliy (çjuan tilining şimoliy lahjalari, buyi).
• Dun-şuy tillari — dun, şuy, mak, txen.
• Sek, lakkya, be, li tillari, lakua, laki va gelao tillari.

Inglizça Vikipediyaga köra, «Ethnologue» ma'lumotnomasi bu oilada 95 tilni sanaydi, ulardan 62 tasi tay tarmoğiga mansub.

Tay tillari tipologik jihatdan bir-biriga juda yaqin. ÖzME ularni amorf, ya'ni sözlari şakl özgartirmaydigan tillar qatoriga kiritadi. Inglizça Vikipediyaga köra, oiladagi barça tillar tonal: böğinning ma'nosi uning qaysi ohangda aytilişiga boğliq. Masalan, tay tilida ma'noni farqlovçi beş ohang bor. ÖzME qayd etişiça, söz yasaliş asosan sözlarni qöşiş orqali amalga oşadi, morfologiyasi esa analitik xususiyatga ega.

ÖzME'ga köra, tay xalqlarining köpçilik yozuvlari hind yozuvidan kelib çiqqan va şakliy belgilariga qarab kxmer hamda birma yozuvi guruhlariga ajratiladi. Tay tilining yozuvi 1283-yilda qadimgi kxmer yozuvi asosida yaratilgan. XX asrning ikkinçi yarmida Xitoy va Vyetnamdagi ayrim tay tillari — çjuan, dun, li, tay, nung — uçun lotin alifbosiga asoslangan yozuvlar işlab çiqilgan.

Oiladagi eng yirik va nufuzli til — Tailand Qirolligining rasmiy tili bölgan tay (siyom) tili. ÖzME'ga köra, unda 40 millionga yaqin kişi gaplaşgan; til mamlakatdagi xitoy, vyetnam, malay va boşqa ozçiliklar uçun millatlararo muloqot vositasi hamdir. Adabiy til Bangkok aholisining markaziy lahjasiga tayanadi.