Bangkok

Bangkok (tay. Krung Thep Maha Nakhon, qisqaça Krung Thep) — Tailandning poytaxti va eng yirik şahri. Şahar mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Bangkok dastlab kiçik savdo markazi va porti bölgan, Ayutiya davrida uning xizmatida turgan. Nomi «Bang Makok» (bang — daryo böyidagi qişloq, makok — yovvoyi olxöri) sözidan kelib çiqqan bölişi mumkin; ingliz tilidagi Vikipediyada nomning kelib çiqişi aniq emasligi, boşqa taxmin «Bang Ko» (orol) ekani ham aytilgan. 1767-yilda Ayutiya birma qöşinlari tomonidan vayron qilingaç, poytaxt daryoning ğarbiy sohilidagi Thonburiga köçirildi. 1782-yilda qirol Rama I poytaxtni şarqiy sohilga ötkazdi; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1782-yil 21-aprelda şahar ustuni örnatilgan va bu sana Bangkok poytaxt sifatida asos solingan kun hisoblanadi. Özbekça Vikipediyada qirol qarorgohi 1769-yil köçirilgani, 1782-yil esa rasman poytaxt deb e'lon qilingani yoziladi. Bangkok va Thonburi örtasidagi köprik 1932-yilda qurilgan, 1971-yilda Thonburi tuman sifatida şaharga qöşilgan. Hozirgi şahar 1972-yilda Bangkok Metropolitan Administration tuzilişi bilan şakllangan.

Şahar Çao Phraya daryosi böyida, uning Siam qöltiğiga quyilişiga yaqin joylaşgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, uning maydoni 1568,7 km², rus tilidagi Vikipediyada esa 1,5 ming km²dan ortiq deyiladi. Iqlimi tropik, yil böyi issiq; yomğirli (may–oktyabr) va quruq (noyabr örtasi–aprel oxiri) fasllar ajralib turadi, yiliga taxminan 1500 mm yoğin yoğadi.

Aholi soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 8,2 mln (2010), rus tilidagi Vikipediyada 5,4 mln (2022), ingliz tilidagi Vikipediyada 9,1 mln (2024 yilgi taxmin). Özbekça Vikipediyaga köra, aholining köpçiligi siyomliklar, qisman xitoylardir. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şahar atrofidagi Bangkok metropoliten hududida 17,4 mln dan ortiq kişi yaşaydi.

Bangkok — Tailandning iqtisodiy markazi va yirik porti. Özbekça Vikipediyaga köra, mamlakat sanoat korxonalarining yarmidan köpi şu yerda joylaşgan (kemasozlik, taxta tiliş, qoğoz, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati, töqimaçilik, maşinasozlik), şoli oqlaş asosiy tarmoq hisoblanadi; mamlakat eksportining 75 foizi va importining 90 foizi şu şahar orqali ötadi. Rus tilidagi Vikipediyada Tailand fond birjasi şu yerda ekani, turizm uluşi taxminan 10 foizligi qayd etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1980–1990-yillardagi investitsiya ösişi köplab xalqaro kompaniyalarning mintaqaviy ştab-kvartiralarini şaharga joylaştirgan.

Şaharning tarixiy markazi Rattanakosin oroli hisoblanadi. Bu yerda Katta saroy, Izumrud Budda ibodatxonasi (Wat Phra Kaew), yotgan Budda ibodatxonasi Wat Pho va daryoning narigi sohilida Wat Arun joylaşgan. Şaharda Xitoy mahallasi, planetariy, Tailand banki muzeyi va boşqa muassasalar bor. Özbekça Vikipediyada 1917-yilda taşkil etilgan universitet, milliy muzey, kutubxonalar va önlab teatr hamda kinoteatrlar qayd etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Bangkok dunyoning eng köp taşrif buyuriladigan şaharlaridan biri sifatida bir neça xalqaro reytingda tilga olingan.

Şaharning töliq tantanali nomi 168 harfdan iborat bölib, Ginnesning rekordlar kitobiga dunyodagi eng uzun joy nomi sifatida kiritilgan. Eng köp işlatiladigan qisqa şakli — «Krung Thep».

Şahar 50 tumanga (khet) bölingan. Ingliz tilidagi Vikipediyada 180 ta kiçik tuman (khwaeng) körsatilgan, özbekça va rus tilidagi manbalarda esa 154 ta. Gubernator saylovi 2014-yilgi harbiy töntarişdan keyin bekor qilingan, 2022-yil may oyida qaytarilib, Çatçat Sittipan saylangan.