Laos

Laos, rasmiy nomi Laos Xalq Demokratik Respublikasi — Janubi-Şarqiy Osiyodagi davlat. Mamlakat Hindixitoy yarimorolida joylaşgan, poytaxti Vyentyan. Laos mintaqada dengizga çiqiş yöli yöq yagona davlatdir.

Laos hududida odam yuqori paleolit davridan yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2009-yilda Tam Pa Ling ğorida kamida 46 ming yillik zamonaviy odam boş suyagi topilgan. Milodiy 1-ming yillikda hududga Funan, keyinroq Çenla va Kambujadeş kxmer davlatlari ta'sir körsatgan.

1353-yilda (inglizça manbada — 14-asrda) Fa Ngum Lansang (“Million fil mamlakati”) davlatini tuzdi. Lansang 1707-yilda Luangprabang, Vyentyan (va inglizça manbaga köra Çampasak) knyazliklariga bölinib ketdi. 1893-yilda Fransiya Laosni öz protektoratiga aylantirdi va u Hindixitoy Ittifoqi tarkibiga kirdi. Ikkinçi jahon uruşida mamlakatni Yaponiya bosib oldi, söng fransuz qöşinlari qaytdi.

Mustaqillik sanasi manbalarda turliça berilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Fransiya Laosni 1953-yil oktabrda mustaqil qirollik sifatida tan oldi, xalqaro miqyosda esa u 1954-yilgi Jeneva bitimidan keyin tan olindi. Rusça Vikipediyada 1949-yilda qirollik şaklida mustaqillik olingani yoziladi. Inglizça Vikipediyada 1945-yilda mustaqillik e'lon qilingani, 1949-yilda avtonomiya berilgani va 1953-yilda töliq mustaqillikka erişilgani aytiladi. 1955-yilda Laos BMTga a'zo böldi. Keyinçalik fuqarolar uruşi boşlandi: Pathet Lao qirollik hukumatiga qarşi kuraşdi, mamlakat Vyetnam uruşiga tortildi. 1975-yil 2-dekabrda monarxiya tugatilib, Laos Xalq Demokratik Respublikasi e'lon qilindi. Bu kun milliy bayram hisoblanadi. 1986-yilda iqtisodiyotda “yangi iqtisodiy mexanizm” siyosatiga ötilgani e'lon qilindi.

Laos asosan toğli mamlakat. Eng baland nuqtasi — Bia toği; balandligi özbekça Vikipediyada 2820 m, rusça Vikipediyada 2830 m, inglizçada 2818 m deb berilgan. Şarqda Annam (Çiongşon) toğlari, janubda Boloven platosi joylaşgan. Mekong daryosi mamlakat ğarbida Tailand bilan çegara hosil qilgan joylarda oqadi. Hududning uçdan ikki qismi örmon.

Iqlimi subekvatorial, mussonli: may–oktabr yomğirli, noyabr–aprel quruq mavsum. Yanvarning örtaça harorati şimolda taxminan 15°, janubda 23°, iyulda 28–30°. Ma'muriy jihatdan Laos 17 viloyat va 1 prefekturaga (rusça va inglizça manbalar) bölinadi; özbekça Vikipediyada 13 viloyat körsatilgan. Aholi soni ham turliça: 5,6 mln (2001, özbekça), 7,12 mln (rusça), 8 mlndan ortiq (inglizça). Asosiy aholi — lao xalqi; rasmiy til — lao tili.

Amaldagi konstitutsiya 1991-yilda qabul qilingan. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Millat majlisi. Prezidentni parlament 5 yilga saylaydi, hukumatni boş vazir boşqaradi. Rusça Vikipediyaga köra, mamlakatda 1975-yildan beri bir partiyaviy tizim amal qiladi va siyosatni Laos Xalq-inqilobiy partiyasi belgilaydi. Özbekça Vikipediyada prezident sifatida Khamtay Sipxandon (1998-yildan), rusça Vikipediyada esa 2021-yildan Txonglun Sisulit körsatilgan. Laos 1997-yilda ASEANga, 2013-yilda Jahon savdo taşkilotiga qabul qilindi.

Özbekça Vikipediyaga köra, Laos — agrar mamlakat: yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligining uluşi 53%, sanoat va qurilişniki 17%. Asosiy ekin — şoli. Makkajöxori, kofe, soya, tamaki va boşqalar ham yetiştiriladi. Sanoatda konçilik ustun, gidroenergiya resurslari muhim. Yuklarning aksariyati Mekong daryosida taşiladi. Laos elektr energiya, yoğoç, qalay konsentrati va kofe sotadi. Pul birligi — kip. Rusça Vikipediyaga köra, 1980-yillar oxiridan xorijiy investitsiyalar rağbatlantirildi, xususiy bank va korxonalar, erkin iqtisodiy zonalar taşkil etildi.

Aholining köpçiligi buddaviylikka e'tiqod qiladi. Dastlabki yozma yodgorliklar 13-asr 2-yarmiga mansub. Pankhamning “Sinsay” dostoni 16–17-asrlar adabiyotining yuksak çöqqisi hisoblanadi. Me'morlikda 16-asrga oid “vata” (monastir) majmualari — Luangprabangdagi Siyeng-Txong (1561) va Vyentyandagi Fra-Keo (1565) saqlangan. Musiqada bambuk nayçalardan yasaladigan xen asbobi eng maşhur. Qirollik baleti va qöğirçoq teatri qadimdan mavjud. Inglizça Vikipediyaga köra, Laosda YuNESKOning uçta Jahon merosi obyekti bor: Luangprabang şahri, Vat Phou ibodatxona majmuasi va Közalar vodiysi.