Tay tili

Tay tili (siyom tili) — Tailand Qirolligining rasmiy tili. Manbalarda u tay tillari guruhiga kiritiladi; bu tillar Hindixitoy yarim orolida tarqalgan.

Rus va ingliz manbalariga köra, tay tili tay-kadai (Kra–Dai) til oilasining tay guruhiga kiradi. Ingliz manbasida u Çiang Saen tillaridan biri sifatida körsatilgan; ular şimoliy tay, janubiy tay va boşqa kiçik tillar bilan birga tay tillarining janubi-ğarbiy tarmoğini taşkil etadi. Özbekça manbada tay tillarining qarindoşligi haqida ikki faraziya keltiriladi: birinçisiga köra ular xitoy-tibet, ikkinçisiga köra avstronez tillari oilasiga mansub. Ikkala faraziya ham töliq tan olinmagani uçun tay tillarini alohida oila deb hisoblaş mumkin, deyiladi.

Tay tili asosan Tailandda tarqalgan, ijtimoiy hayotning barça sohalarida qöllanadi. U mamlakatdagi xitoylik, vyetnamlik, malayyalik va boşqa aholi uçun millatlararo muomala tili hamdir. Ingliz manbasiga köra, markaziy tay tili televideniye, ta'lim va axborot vositalari tili; şimoliy, janubiy va şimoli-şarqiy hududlarning köpçiligi öz mintaqaviy lahjasi bilan birga markaziy tay tilini ham biladi. Rus manbasida tay tili laos tili bilan özaro tuşunarli deyiladi, ingliz manbasida esa laos va isan tillari bilan qisman tuşunarli ekani aytiladi.

Özbekça manbada tilning törtta asosiy lahjasi (markaziy, janubiy, şimoliy va şimoli-şarqiy) sanaladi. Adabiy til Bangkok aholisi sözlaşadigan markaziy lahjaga asoslangan.

Tay tili tay yozuvida yoziladi. Rus manbasiga köra, yozuvda 44 undoş harf, alifbodan taşqari 4 undoş belgi (ikkitasi hozir işlatilmaydi), kamida 28 unli şakl va ohangni bildiruvçi 4 diakritik belgi bor. Undoşlar çapdan öngga yoziladi, unlilar esa undoşning ustida, ostida, çap yoki öng tomonida joylaşadi. Boş va kiçik harflar farqlanmaydi, sözlar orasiga odatda böş joy qöyilmaydi, gaplar böş joy bilan ajratiladi. Undoş harflar uç sinfga (past, örta, yuqori) bölinadi va har bir sinf keyingi unlining ohangiga ta'sir qiladi. Maxsus tay raqamlari bor, lekin odatda hind-arab raqamlari işlatiladi. Lotin yozuviga ötkaziş uçun Qirollik tay instituti rasmiy standart tasdiqlagan, ammo köp naşrlar boşqa tizimlardan foydalanadi.

Özbekça manbaga köra, adabiy til xalq sözlaşuv tili asosida hozirgi Tailandning şimoliy qismida 13–14-asrlarda şakllana boşlagan. Hind yozuvidan kelib çiqqan qadimgi kxmer yozuvi tay yozuviga (1283-yil) asos bölgan. Ingliz manbasida tay yozuvining sakkiz asrlik tarixi bor deyiladi.

Ingliz manbasiga köra, 1351–1767-yillarda Tailand poytaxti bölgan Ayutthayada tay va kxmer tillari birga işlatilgan. Ayutthaya davri oxirida kxmer tili kundalik hayotdan çiqib ketgan, köp kxmer unsurlari tay tiliga ötgan. Qadimgi tay tilida tovuşning jarangli–jarangsizligi farqlangan; bu farq yöqolib, ohanglar ikkiga bölingan. Bu özgariş taxminan 1300–1600-yillar oraliğida sodir bölgan. Mon tilining ta'siri esa tadqiqotçilar orasida munozarali.

Tay tili analitik (izolyatsiyalovçi) til; söz özgarişi yöq. Unda beşta ohang bor va böğinlar ma'lum ohangda aytiladi. Söz tartibi: ega — kesim — töldiruvçi (ega tuşib qolişi mumkin). Otlar kelişik va jinsga ega emas, artikl yöq. Sonlar bilan sanoq sözlari işlatiladi. Fellar şaxs va sonda özgarmaydi; zamon, inkor va boşqa ma'nolar yordamçi sözlar bilan beriladi. Söz yasalişida asosan söz qöşiş qöllanadi. Ingliz manbasiga köra, luğatning yarmidan köpi pali, sanskrit, mon va qadimgi kxmer tillaridan olingan.

Özbekça manbada fonetik tizim 20 undoş va 24 unli (6 tasi diftong) fonemadan iborat deyiladi. Rus manbasida esa 44 undoş harf 21 undoş tovuşni bildirişi aytiladi.