Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tbilisi

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com

    Tbilisi (1936 y.gaça rusça transkripsiyasida — Tiflis) — Gruziya poytaxti. Yirik industrial, ilmiy va madaniy markazlardan biri, transport tuguni. Tbilisi soyligida, Kura daryosining har ikkala sohilida, 406— 522 m balandlikda joylaşgan. Yanv.ning örtaça trasi 0,5°, iyulniki 24,2°. Yillik yoğin 510 mm. Mayd. 348,6 km2. Aholisi 1280 ming kişi |(2002 y.; şahar ma'muriyatiga qaraşli aholi punktlari bilan birga — 1,5 mln. kişiga yaqin)]. T. 8 tumanga bölingan.

    T. sözi iliq suvli buloklar nomi (gruzinça «tbili» — iliq)dan olingan. T. şaharqal'a sifatida ilk bor yilnomalarda 4-a.dan tilga olinadi. Podşo Vaxtang I Gorgasal davri (452—502)da T. Şarqiy Gruziyaning eng yirik iqtisodiy markazlaridan biriga aylangan. Vaxtang I ning öğli Daçi şahar devorlarini qurişni tugatib (6-a. boşi), poytaxtni Msxetadan T.ga köçirdi va uni Şarqiy Gruziya davlati bölmiş Kartlining poytaxtiga aylantirdi. 7—11-a.larda T. arablar, xazarlar, forelar, turksaljöqlar hujumiga duçor bölgan, 8-a. 30y.laridan arab amirligining qarorgohi. Gruziyada David Binokor podşoligi davrida T. ozod qilinib (1122), birlaşgan gruzin davlatining poytaxtiga aylantirilgan. 12— 13-a.larda T. Yaqin Şarqning eng yirik savdohunarmandçilik va madaniy markazlaridan biri. 13—18-a.larda T. turli davlatlar tarkibida bölib keldi. 1801 y. Şarqiy Gruziya Rossiya imperiyasiga qöşib olingaç, T. Gruziya gubernyasining ma'muriy markazi va Kavkazdagi rus qöşinlari boş qömondonining, 1845 y.dan esa Rossiya podşosining Kavkazdagi noibi qarorgohi bölib qoldi. 19-a.ning 2yarmidan Zakavkazyeda t.y. qurilişi boşlanişi bilan T.da sanoat korxonalari qurilişi tezlaşdi. Könteri zdlari, tamaki fkalari bunyod etildi. Boş t.y. ustaxonasi T.dagi eng katta korxona edi. 1921 y.dan T. uzilkesil Gruziyaning poytaxti bölib qoldi.

    T.ning yetakçi sanoat tarmoklari — maşinasozlik (stanoklar, elektrovozlar, priborlar, qişloq xöjaligi. maşinalari, elektr texnika buyumlari, aviatsiya sanoati mahsulotlari va b. işlab çiqariş.), metallsozlik, yengil (töqimaçilik, könpoyabzal, galanteriya, tikuvçilik va b. korxonalar), oziq-ovqat (şu jumladan, vinokonyak, şampan vinosi tayyorlaş, mevasabzavot konservalari, tamakiçilik, yogmoy, non zdlari va b.), yoğoçsozlik, şişa va çinnifayans, kimyo va kimyofarmaiyevtika, polifafiya sanoatlari. Quriliş materiallari ham işlab çikariladi. T.da termal suvlardan issiqxonalarni isitişda foydalaniladi.

    T. — transport yöllarining yirik tuguni, Harbiy Gruziya yölining oxirgi punkti. Avialiniyalar orkali MDHning deyarli barça yirik markazlari bilan boğlangan. Içki transport rivojlangan — avtobus (1933 y.dan), tramvay, trolleybus (1937 y.dan) katnaydi, 1966 y.dan metropoliten işga tuşirilgan. Dam oluvçi va sayyohlarni taşuvçy*' kanat yöllari bor. Bu transport yöllari şaharning markaziy köçalarini toğli qismi bilan boğlaydi.

    T. Kura daryosi va uning terrasalari böylab 30 km ga çözilgan. Şaharning jan.şarqida tor köçalar, örta asrlarda qurilgan 2—3 qavatli ğiştin uylari bölgan eski şahar joylaşgan. Eski şaharda Nariqal'a xarobalari (qadimgi kismi 4-a., keyingisi 16—17-a.lar), toşdan qurilgan Ançisxati (6—17-a. lar) çerkovi va Metexi (1278—93) çerkovi, Sioni kafedrali sobori (6—7-a. lar), Rostom podşosining hammomlari (17-a.) saklangan. Gruziya FA, 11 oliy öquv yurti (şu jumladan, 3 unt, konservatoriya), 14 teatr (şu jumladan, opera va balet teatri), 20 dan ortiq muzey (şu jumladan, S. Janaşia nomidagi Gruziya muzeyi, Gruziya san'ati muzeyi, Gruziya kartinalar galereyasi, Gruziya adabiyoti muzeyi), Botanika boği, Davlat kutubxonasi, yuzdan ortiq jamoat kutubxonasi, yirik naşriyotlar bor. T. — Zakavkazyeda turizmning yirik markazlaridan. Şaharning jan.şarqiy qismida T. balneologik kurorti joylaşgan.

    T.da maşhur gruzin yozuvçilari, rassomlari, kompozitorlari, jamoat arboblari (Aleksandr va Ilya Çavçavadzelar, N. Barataşvili, Akakiy va Georgiy Sereteli, N. Nikoladze, Nino Pirosmanişvili, 3. Paliaşvili va b.) hamda arman va ozarbayjon madaniyati vakillari (X. Abovyan, G. Sundukyan, O. Tumanyan, M. Axundov, M. Şafi va b.) yaşab ijod kilganlar. A. Griboyedov (Mtatsminda togdagi panteonda dafn qilingan). A. S. Puşkin, M. Yu. Lermontov, L. N. Tolstoy, M. Gorkiylarning nomlari T. bilan boğliq.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТБИЛИСИ (1936 й.гача русча транскрипциясида — Тифлис) — Грузия пойтахти. Йирик индустриал, илмий ва маданий марказлардан бири, транспорт тугуни. Тбилиси сойлигида, Кура дарёсининг ҳар иккала соҳилида, 406— 522 м баландликда жойлашган. Янв.нинг ўртача траси 0,5°, июлники 24,2°. Йиллик ёғин 510 мм. Майд. 348,6 км2. Аҳолиси 1280 минг киши |(2002 й.; шаҳар маъмуриятига қарашли аҳоли пунктлари билан бирга — 1,5 млн. кишига яқин)]. Т. 8 туманга бўлинган.

    Т. сўзи илиқ сувли булоклар номи (грузинча «тбили» — илиқ)дан олинган. Т. шаҳарқалъа сифатида илк бор йилномаларда 4-а.дан тилга олинади. Подшо Вахтанг I Горгасал даври (452—502)да Т. Шарқий Грузиянинг энг йирик иқтисодий марказларидан бирига айланган. Вахтанг I нинг ўғли Дачи шаҳар деворларини қуришни тугатиб (6-а. боши), пойтахтни Мцхетадан Т.га кўчирди ва уни Шарқий Грузия давлати бўлмиш Картлининг пойтахтига айлантирди. 7—11-а.ларда Т. араблар, хазарлар, форелар, турксалжўқлар ҳужумига дучор бўлган, 8-а. 30й.ларидан араб амирлигининг қароргоҳи. Грузияда Давид Бинокор подшолиги даврида Т. озод қилиниб (1122), бирлашган грузин давлатининг пойтахтига айлантирилган. 12— 13-а.ларда Т. Яқин Шарқнинг энг йирик савдоҳунармандчилик ва маданий марказларидан бири. 13—18-а.ларда Т. турли давлатлар таркибида бўлиб келди. 1801 й. Шарқий Грузия Россия империясига қўшиб олингач, Т. Грузия губернясининг маъмурий маркази ва Кавказдаги рус қўшинлари бош қўмондонининг, 1845 й.дан эса Россия подшосининг Кавказдаги ноиби қароргоҳи бўлиб қолди. 19-а.нинг 2ярмидан Закавказьеда т.й. қурилиши бошланиши билан Т.да саноат корхоналари қурилиши тезлашди. Кўнтери здлари, тамаки фкалари бунёд этилди. Бош т.й. устахонаси Т.даги энг катта корхона эди. 1921 й.дан Т. узилкесил Грузиянинг пойтахти бўлиб қолди.

    Т.нинг етакчи саноат тармоклари — машинасозлик (станоклар, электровозлар, приборлар, қишлоқ хўжалиги. машиналари, электр техника буюмлари, авиация саноати маҳсулотлари ва б. ишлаб чиқариш.), металлсозлик, енгил (тўқимачилик, кўнпойабзал, галантерия, тикувчилик ва б. корхоналар), озиқ-овқат (шу жумладан, виноконьяк, шампан виноси тайёрлаш, мевасабзавот консервалари, тамакичилик, ёгмой, нон здлари ва б.), ёғочсозлик, шиша ва чиннифаянс, кимё ва кимёфармаиевтика, полифафия саноатлари. Қурилиш материаллари ҳам ишлаб чикарилади. Т.да термал сувлардан иссиқхоналарни иситишда фойдаланилади.

    Т. — транспорт йўлларининг йирик тугуни, Ҳарбий Грузия йўлининг охирги пункти. Авиалиниялар оркали МДҲнинг деярли барча йирик марказлари билан боғланган. Ички транспорт ривожланган — автобус (1933 й.дан), трамвай, троллейбус (1937 й.дан) катнайди, 1966 й.дан метрополитен ишга туширилган. Дам олувчи ва сайёҳларни ташувчй*’ канат йўллари бор. Бу транспорт йўллари шаҳарнинг марказий кўчаларини тоғли қисми билан боғлайди.

    Т. Кура дарёси ва унинг террасалари бўйлаб 30 км га чўзилган. Шаҳарнинг жан.шарқида тор кўчалар, ўрта асрларда қурилган 2—3 қаватли ғиштин уйлари бўлган эски шаҳар жойлашган. Эски шаҳарда Нариқалъа харобалари (қадимги кисми 4-а., кейингиси 16—17-а.лар), тошдан қурилган Анчисхати (6—17-а. лар) черкови ва Метехи (1278—93) черкови, Сиони кафедрали собори (6—7-а. лар), Ростом подшосининг ҳаммомлари (17-а.) сакланган. Грузия ФА, 11 олий ўқув юрти (шу жумладан, 3 унт, консерватория), 14 театр (шу жумладан, опера ва балет театри), 20 дан ортиқ музей (шу жумладан, С. Жанашиа номидаги Грузия музейи, Грузия санъати музейи, Грузия картиналар галереяси, Грузия адабиёти музейи), Ботаника боғи, Давлат кутубхонаси, юздан ортиқ жамоат кутубхонаси, йирик нашриётлар бор. Т. — Закавказьеда туризмнинг йирик марказларидан. Шаҳарнинг жан.шарқий қисмида Т. бальнеологик курорти жойлашган.

    Т.да машҳур грузин ёзувчилари, рассомлари, композиторлари, жамоат арбоблари (Александр ва Илья Чавчавадзелар, Н. Бараташвили, Акакий ва Георгий Церетели, Н. Николадзе, Нино Пиросманишвили, 3. Палиашвили ва б.) ҳамда арман ва озарбайжон маданияти вакиллари (X. Абовян, Г. Сундукян, О. Туманян, М. Ахундов, М. Шафи ва б.) яшаб ижод килганлар. А. Грибоедов (Мтацминда тогдаги пантеонда дафн қилинган). А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, М. Горькийларнинг номлари Т. билан боғлиқ.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.