Tektonik bukilmalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220–221-b. — ziyouz.com
Tektonik bukilmalar - Yer pöstining tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan çiziq şaklidagi har qanday pasayişi yoki bukilişining umumiy nomi. T.b. Yer pusti evolyutsiyasining turli davrlarida har xil kuçlar ta'siri ostida paydo böladigan köpgina turlitumanlik bilan tavsiflanadi. Ular, odatda, özlari bilan bir vaqtda paydo bölgan tektonik kötarilmalar bilan boğliq böladi. T.b. orasida şartli ravişda bir neça guruhlar ajratilişi mumkin: geosin klinalli T.b. — çuqur bukilişning tor zonalari bölib, çökindi va vulkanogen jinslarning kalin katlami bilan tölgan va keyinçalik burmalanişga uçragan (q. Geosinklinal); ular, odatda, Yer pöstining kuçli çözilişi şaroitida vujudga keladi. Uzun novsimon geosinklinal bukilmalar ba'zan tektonik troglar deb ataladi (N. S. Şatskiy, 1946). Odatda, ularning örnida burmalaniş jarayonida yirik sinklinoriylar şakllanadi. Burmalangan oblastlarning içki (evgeosinklinal) zonasida joylaşgan geosinklinal T.b. okean osti Yer pusti tipida rivojlangan (mas., Uraldagi Magnitogorsk, Tagil bukilmalari); burmalangan oblastlarning taşki (miogeosinklinal) zonasida joylaşgan geosinklinal T.b. kontinental (qurukdik) Yer pöstining tagiga joylaşadi. Çekka yoki old T.b. toğlar zanjirining ösiş oldi tomondan siqiliş şaroitida platformalar çetida toğ hosil böliş va burmalaniş epoxasida vujudga keladi (mas., Uraloldi, Alöyuldi, Mesopotamiya va b.) va ularning yemiriliş mahsuloti, asosan, molasslar bilan tuldiriladi; ularning bukilişi ma'lum miqdorda yondoş burmali toğlarning kötarilişini ta'minlaydi. Geosinklinal rivojlanişining orogen etapida burmalangan oblastlarning orqa qismida toğlararo bukilma hosil böladi, ular kötarilmalar (toğ tizmalari) oraliğidagi tektonik depressiyalardan iborat va çekka T.b. singari molasslar bilan tölgan. Platforma içki T.b. ham mavjud bölib, bular orasida riftli bukilmalar qad. avlokogenlar kabi alohida örin egallaydi. Epiplatformali orogenez jarayonida molass yotqiziklari bilan töldirilgan, lekin vulkanizm hodisasisiz toğ oldi T.b. vujudga keladi. T.b. oldingi bukilmalar örnida katta tanaffussiz vaqt davomida paydo bölgan va ança qad. strukturalarda uzoq tanaffusdan keyin vujudga kelgan, nomuvofiq holda yotgan qoplamali bukilmalarga bölinadi. T.b. qiya sinklinal, sinklinoriy, grabenlar şaklida böladi; ba'zi hollarda T.b.ning çökindi jinslari tektonik qoplam körinişida çetga siqib çiqariladi.
Q.: Geosinklinal
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТОНИК БУКИЛМАЛАР - Ер пўстининг тектоник ҳаракатлар натижасида вужудга келган чизиқ шаклидаги ҳар қандай пасайиши ёки букилишининг умумий номи. Т.б. Ер пусти эволюциясининг турли даврларида ҳар хил кучлар таъсири остида пайдо бўладиган кўпгина турлитуманлик билан тавсифланади. Улар, одатда, ўзлари билан бир вақтда пайдо бўлган тектоник кўтарилмалар билан боғлиқ бўлади. Т.б. орасида шартли равишда бир неча гуруҳлар ажратилиши мумкин: геосин клиналли Т.б. — чуқур букилишнинг тор зоналари бўлиб, чўкинди ва вулканоген жинсларнинг калин катлами билан тўлган ва кейинчалик бурмаланишга учраган (қ. Геосинклиналь); улар, одатда, Ер пўстининг кучли чўзилиши шароитида вужудга келади. Узун новсимон геосинклиналь букилмалар баъзан тектоник троглар деб аталади (Н. С. Шатский, 1946). Одатда, уларнинг ўрнида бурмаланиш жараёнида йирик синклинорийлар шаклланади. Бурмаланган областларнинг ички (эвгеосинклиналь) зонасида жойлашган геосинклиналь Т.б. океан ости Ер пусти типида ривожланган (мас., Уралдаги Магнитогорск, Тагиль букилмалари); бурмаланган областларнинг ташки (миогеосинклиналь) зонасида жойлашган геосинклиналь Т.б. континентал (қурукдик) Ер пўстининг тагига жойлашади. Чекка ёки олд Т.б. тоғлар занжирининг ўсиш олди томондан сиқилиш шароитида платформалар четида тоғ ҳосил бўлиш ва бурмаланиш эпохасида вужудга келади (мас., Уралолди, Алўюлди, Месопотамия ва б.) ва уларнинг емирилиш маҳсулоти, асосан, моласслар билан тулдирилади; уларнинг букилиши маълум миқдорда ёндош бурмали тоғларнинг кўтарилишини таъминлайди. Геосинклиналь ривожланишининг ороген этапида бурмаланган областларнинг орқа қисмида тоғлараро букилма ҳосил бўлади, улар кўтарилмалар (тоғ тизмалари) оралиғидаги тектоник депрессиялардан иборат ва чекка Т.б. сингари моласслар билан тўлган. Платформа ички Т.б. ҳам мавжуд бўлиб, булар орасида рифтли букилмалар қад. авлокогенлар каби алоҳида ўрин эгаллайди. Эпиплатформали орогенез жараёнида моласс ётқизиклари билан тўлдирилган, лекин вулканизм ҳодисасисиз тоғ олди Т.б. вужудга келади. Т.б. олдинги букилмалар ўрнида катта танаффуссиз вақт давомида пайдо бўлган ва анча қад. структураларда узоқ танаффусдан кейин вужудга келган, номувофиқ ҳолда ётган қопламали букилмаларга бўлинади. Т.б. қия синклиналь, синклинорий, грабенлар шаклида бўлади; баъзи ҳолларда Т.б.нинг чўкинди жинслари тектоник қоплам кўринишида четга сиқиб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.