Teleboşqariş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229–230-b. — ziyouz.com
Teleboşqariş - biron bir obyektning işini nazorat qiliş, agar zarur bölsa, iş rejimini özgartiriş, uning fazodagi xrlati yoki vaziyatini özgartirib turiş va b. uçun möljalangan boşqariş qurilmalari majmui. Telemexanikanint bir qismi. T.da operator (kompyuter) boşkariladigan obyektga yuboradigan kodlangan elektr yoki radiosignallar aloqa kanali orqali uzatiladi. T. signallari boşqariladigan obyektning avtomatik tizimi zanjiriga ta'sir etadi. T. operator yoki boşqa uzatiş qurilmasining taşqi ta'sirini kodlangan signalga aylantiruvçi kodlaş va signallarni ajratuvçi dekodlaş qurilmalaridan iborat. Kodlaş qurilmasi aloqa kanalida kodlangan signallarni uzok, masofaga uzatadi; dekodlaş qurilmasi esa turli komandalarning signallarini turlarga ajratadi. T. diskret (uzlukli) va uzluksiz turlarga bölinadi. Diskret boşqariş tizimlarida avtomatikaning moye zanjirlarini tanlaş va bu zanjirlarga ta'minlaş manbalarini ulaş yoki uziş uçun «ulaş», «uziş» kabi turli komandalar uzatiladi. Uzluksiz boşqariş tizimlari iş bajaruvçi organlari uzluksiz köp turli vaziyatlarga ega bölgan mexanizmlar (mas., xarakatlanuvçi obyektning ruli)ni boşqaradi. Bunday organlarning vaziyati avtomatik tizimning biror zanjiridagi kuçlaniş qiymatini özgartirib boşqariladi. T. qöllaniladigan aloqa kanallarining soniga, seleksiya usullari ga va signallarning farqiga, apparatura turiga va konstruktiv jihozlanişiga qarab turlarga bölinadi. Bir neça aloqa kanali bölgan tizimlar boşqariş punkti bilan boşqariladigan obyekt orasidagi masofa unça katta bölmagan hollarda qöllanadi. Masofa ortgan sari bir kanalli aloqa tizimidan va ança murakkab kodlaş, dekodlaş qurilmalaridan foydalaniladi. T.dan havoda, yer ustida, suvda harakatlanuvçi obyektlarning harakatini (uçişini) yoki zaryadlarni portlatişni masofada turib boşqarişda ham foydalaniladi (q. Radiotelemexanika).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЛЕБОШҚАРИШ - бирон бир объектнинг ишини назорат қилиш, агар зарур бўлса, иш режимини ўзгартириш, унинг фазодаги хрлати ёки вазиятини ўзгартириб туриш ва б. учун мўлжаланган бошқариш қурилмалари мажмуи. Телемеханиканинт бир қисми. Т.да оператор (компьютер) бошкариладиган объектга юборадиган кодланган электр ёки радиосигналлар алоқа канали орқали узатилади. Т. сигналлари бошқариладиган объектнинг автоматик тизими занжирига таъсир этади. Т. оператор ёки бошқа узатиш қурилмасининг ташқи таъсирини кодланган сигналга айлантирувчи кодлаш ва сигналларни ажратувчи декодлаш қурилмаларидан иборат. Кодлаш қурилмаси алоқа каналида кодланган сигналларни узок, масофага узатади; декодлаш қурилмаси эса турли командаларнинг сигналларини турларга ажратади. Т. дискрет (узлукли) ва узлуксиз турларга бўлинади. Дискрет бошқариш тизимларида автоматиканинг мое занжирларини танлаш ва бу занжирларга таъминлаш манбаларини улаш ёки узиш учун «улаш», «узиш» каби турли командалар узатилади. Узлуксиз бошқариш тизимлари иш бажарувчи органлари узлуксиз кўп турли вазиятларга эга бўлган механизмлар (мас., харакатланувчи объектнинг рули)ни бошқаради. Бундай органларнинг вазияти автоматик тизимнинг бирор занжиридаги кучланиш қийматини ўзгартириб бошқарилади. Т. қўлланиладиган алоқа каналларининг сонига, селекция усуллари га ва сигналларнинг фарқига, аппаратура турига ва конструктив жиҳозланишига қараб турларга бўлинади. Бир неча алоқа канали бўлган тизимлар бошқариш пункти билан бошқариладиган объект орасидаги масофа унча катта бўлмаган ҳолларда қўлланади. Масофа ортган сари бир каналли алоқа тизимидан ва анча мураккаб кодлаш, декодлаш қурилмаларидан фойдаланилади. Т.дан ҳавода, ер устида, сувда ҳаракатланувчи объектларнинг ҳаракатини (учишини) ёки зарядларни портлатишни масофада туриб бошқаришда ҳам фойдаланилади (қ. Радиотелемеханика).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.