Temir Qapiğ
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260–261-b. — ziyouz.com
Temir Qapiğ (qad. turkiyça qapu — eşik), Darvozai ohanin, Darbandi ohanin, Ohanin darvozasi — Örta Şarq mamlakatlari, xususan Movarounnahrdagi bir qança şaharlarning mudofaa devorlaridagi temir darvoza, şuningdek, tor toğ daralaridagi ötiş yölagi. Özbekistonning jan. hududidagi Boysuntoğ tizmasi ğarbida joylaşgan tor dara — qad. maşhur toğ yölagi ham T.q. deyilgan. Uning nomi manbalarda turliça yozilgan. Arabça manbalarda Bob u l hadid, möğulçada Qahlağa, Xondamirning «Habib assiyar» asarida Tangi Çakçak, Muhammad Vafo Karminagiy «Tuhfai xoniy» asarida Buzgalaxona deb qayd etilgan va bu nom 19-a.ning 2yarmida ham saqlangan. (q. Buzgalaxona). Qadimda T.q. 2 tarixiymadaniy ölka — Baqtriya va Suğdiyonani boğlab turgan. Arxeologik tadqiqotlar (1985, 1989—90) xulosalariga köra, T.q. hududida, relyefga moslab, Şörobsoy vodiysidan ötiş mumkin bölgan joy bal. 2,7 m (qalinligi 6,5 qisman toşdan, bir qismi xom ğiştdan, uz. 300 m çamasi mudofaa ahamiyatiga ega) devor bilan tösilgan. Uning ba'zi joylariga minoralar va bitta törtburçak şaklidagi kiçik qörğon (Şerxoja qörğoni, 80x50 m, hozir sakdanmagan) ham qurilgan edi. Qörğon vakt jihatdan taxm. mil. av. 4-a.ga mansub, dastlabki devor esa, YunonBaktriya podşoğligi davrlariga töğri keladi. T.q. harbiy mudofaa maqsadidagi joy bölişi bilan birga, xalqaro savdo yölidagi muhim bojxona vazifasini ötagan. Buyuk ipak yölining bir tarmoği şu yerdan ötgan. Bu haqsa Rui Gonsales de Klavixo safarnomasida muhim ma'lumotlar keltirilgan. U şunday yozadi: «... Temir darvoza Temurbekning ixtiyorida va unga har yili katta daromad keltiradi, çunki kiçik Hindistondan Samarkand podşoxligiga va undan şim.dagi yerlarga yöl olgan savdogarlar şu yerlardan ötadi...»
Jizzax viloyatidagi Ilonötti toğ yölagi ham T.q. deb atalgan.
Omonulla Böriyev.
Q.: Buzgalaxona
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР ҚАПИҒ (қад. туркийча қапу — эшик), Дарвозаи оҳанин, Дарбанди оҳанин, Оҳанин дарвозаси — Ўрта Шарқ мамлакатлари, хусусан Мовароуннаҳрдаги бир қанча шаҳарларнинг мудофаа деворларидаги темир дарвоза, шунингдек, тор тоғ дараларидаги ўтиш йўлаги. Ўзбекистоннинг жан. ҳудудидаги Бойсунтоғ тизмаси ғарбида жойлашган тор дара — қад. машҳур тоғ йўлаги ҳам Т.қ. дейилган. Унинг номи манбаларда турлича ёзилган. Арабча манбаларда Боб у л ҳадид, мўғулчада Қаҳлаға, Хондамирнинг «Ҳабиб ассийар» асарида Танги Чакчак, Муҳаммад Вафо Карминагий «Туҳфаи хоний» асарида Бузгалахона деб қайд этилган ва бу ном 19-а.нинг 2ярмида ҳам сақланган. (қ. Бузгалахона). Қадимда Т.қ. 2 тарихиймаданий ўлка — Бақтрия ва Суғдиёнани боғлаб турган. Археологик тадқиқотлар (1985, 1989—90) хулосаларига кўра, Т.қ. ҳудудида, рельефга мослаб, Шўробсой водийсидан ўтиш мумкин бўлган жой бал. 2,7 м (қалинлиги 6,5 қисман тошдан, бир қисми хом ғиштдан, уз. 300 м чамаси мудофаа аҳамиятига эга) девор билан тўсилган. Унинг баъзи жойларига миноралар ва битта тўртбурчак шаклидаги кичик қўрғон (Шерхожа қўрғони, 80x50 м, ҳозир сакданмаган) ҳам қурилган эди. Қўрғон вакт жиҳатдан тахм. мил. ав. 4-а.га мансуб, дастлабки девор эса, ЮнонБактрия подшоғлиги даврларига тўғри келади. Т.қ. ҳарбий мудофаа мақсадидаги жой бўлиши билан бирга, халқаро савдо йўлидаги муҳим божхона вазифасини ўтаган. Буюк ипак йўлининг бир тармоғи шу ердан ўтган. Бу ҳақца Руи Гонсалес де Клавихо сафарномасида муҳим маълумотлар келтирилган. У шундай ёзади: «... Темир дарвоза Темурбекнинг ихтиёрида ва унга ҳар йили катта даромад келтиради, чунки кичик Ҳиндистондан Самарканд подшохлигига ва ундан шим.даги ерларга йўл олган савдогарлар шу ерлардан ўтади...»
Жиззах вилоятидаги Илонўтти тоғ йўлаги ҳам Т.қ. деб аталган.
Омонулла Бўриев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.