Temirçilik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Temirçilik - 1) temirni bolğalab turli buyumlar (ketmon, öroq, teşa va b.) yasaş kasbi. T. kişilik jamiyatining eng qadimgi davrlarida paydo bölgan. Mil. av. 3—4ming yillikda Eron, Mesopotamiya, Misrda temirni sovuklayin va qizdirib bolğalab, turli xil aslahalar, mehnat qurollari va b. buyumlar yasalgani ma'lum. Özbekiston hududida T. işi maxsus dökonda amalga oşirilgan. T. dökonida — öçoq, qöra, supa, öra, çöpkunda; iş qurollaridan sandon, bosqon, bolğa, ombur, egov, çarx, dam va h.k. bölgan. Temirçi temirni otaşdondagi ötga qöyib qizdiradi, metall tobiga kelib, oq tusga kirgaç, uni sandonga qöyib, zarur şaklga kelgunça bolğalaydi. Bu işlar usta, bozğonçi va damgir tomonidan bajarilgan. T. hozir ham keng kölamda saqlanib qolgan; 2) oğir maşinasozlikning metallni bolğalab, ştamplab, presslab turli buyumlar işlab çiqariladigan tarmoği. Bu tarmoq 16-a.da Yevropada birinçi marta suv bilan işlaydigan mexanik bolğa yaratilganidan keyin rivojlandi. 19-a.larda maşinada ştamplaş, buğ bilan işlaydigan bolFa, gidravlik press vujudga keldi. 20-a. 50y.lariga kelib T.ning yangi usullari, ya'ni qiyin deformatsiyalanadigan materiallarni portlatib yuqori tezlikda ştamplaş, gidrostatik press laş (gidroekstruziya) va b. usullar yaratildi. T. materiallarni deformatsiyalaşga, ya'ni ularni yemirmay, taşqi kuç ta'sirida şaklini özgartirişga asoslangan. T.ning keng işlatiladigan usullaridan biri bosim bilan işlov beriş. Bu usul maşinaning eng muhim detallarini tayyorlaşda işlatiladi. Metall işlaşning asosiy usullari dastlabki materiallarning holatiga (prokat, quyma va b.), jihozlarga (press, bolğa), asboblar bilan uskunalanişiga va texnologik usullarga boğliq. Şu alomatlariga qarab, T. bolğalaş, hajmiy va list ştamplaş, presslaş turlariga bölinadi (q. Metallarni işlaş).
Bolğalaş — metallarni bosim bilan işlaş usullaridan biri (q. Bolğalaş, Bolğalaş maşinasi). Ştamplaş — materiallarga bosim bilan işlov beriş; bunda zagotovkaga ştamplarda plastik deformatsiya berilib, zarur şakldagi buyumlar olinadi. Ştamplaş 0,5—30 t li katta bolğalarda, 6—100 Mn (600— 10000 tonna kuç) kuç bilan zarb beradigan issiklayin ştamplaydigan krivoşipli presslarda, 750 Mn (75000 tonna kuç) kuç bilan zarb beradigan gidravlik presslarda bajariladi. Ştamplaş materiallarni ança tejaydi, buyumlar tannarxini kamaytiradi.
Presslaş — turli profilli materiallar, simlar, quvurlardan zagotovka va buyumlar oliş usuli. Hajmiy yumşok, materiallar (paxta, xaşak va b.) ni paketlaşda, ikkilamçi xom aşyolar (qirindi, çiqindi)ni qayta işlaş va b.da ham işlatiladi.
T. yöli bilan işlab çiqariladigan buyumlar avtomobil va aviatsiya sanoatlarida, traktorsozlik, asbobsozlik, yengil sanoat, uyrözğor va b. tarmoqlarda işlatiladi.
Q.: Bolğalaş, Bolğalaş maşinasi, Metallarni işlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИРЧИЛИК - 1) темирни болғалаб турли буюмлар (кетмон, ўроқ, теша ва б.) ясаш касби. Т. кишилик жамиятининг энг қадимги даврларида пайдо бўлган. Мил. ав. 3—4минг йилликда Эрон, Месопотамия, Мисрда темирни совуклайин ва қиздириб болғалаб, турли хил аслаҳалар, меҳнат қуроллари ва б. буюмлар ясалгани маълум. Ўзбекистон ҳудудида Т. иши махсус дўконда амалга оширилган. Т. дўконида — ўчоқ, қўра, супа, ўра, чўпкунда; иш қуролларидан сандон, босқон, болға, омбур, эгов, чарх, дам ва ҳ.к. бўлган. Темирчи темирни оташдондаги ўтга қўйиб қиздиради, металл тобига келиб, оқ тусга киргач, уни сандонга қўйиб, зарур шаклга келгунча болғалайди. Бу ишлар уста, бозғончи ва дамгир томонидан бажарилган. Т. ҳозир ҳам кенг кўламда сақланиб қолган; 2) оғир машинасозликнинг металлни болғалаб, штамплаб, пресслаб турли буюмлар ишлаб чиқариладиган тармоғи. Бу тармоқ 16-а.да Европада биринчи марта сув билан ишлайдиган механик болға яратилганидан кейин ривожланди. 19-а.ларда машинада штамплаш, буғ билан ишлайдиган болFa, гидравлик пресс вужудга келди. 20-а. 50й.ларига келиб Т.нинг янги усуллари, яъни қийин деформацияланадиган материалларни портлатиб юқори тезликда штамплаш, гидростатик пресс лаш (гидроэкструзия) ва б. усуллар яратилди. Т. материалларни деформациялашга, яъни уларни емирмай, ташқи куч таъсирида шаклини ўзгартиришга асосланган. Т.нинг кенг ишлатиладиган усулларидан бири босим билан ишлов бериш. Бу усул машинанинг энг муҳим деталларини тайёрлашда ишлатилади. Металл ишлашнинг асосий усуллари дастлабки материалларнинг ҳолатига (прокат, қуйма ва б.), жиҳозларга (пресс, болға), асбоблар билан ускуналанишига ва технологик усулларга боғлиқ. Шу аломатларига қараб, Т. болғалаш, ҳажмий ва лист штамплаш, пресслаш турларига бўлинади (қ. Металларни ишлаш).
Болғалаш — металларни босим билан ишлаш усулларидан бири (қ. Болғалаш, Болғалаш машинаси). Штамплаш — материалларга босим билан ишлов бериш; бунда заготовкага штампларда пластик деформация берилиб, зарур шаклдаги буюмлар олинади. Штамплаш 0,5—30 т ли катта болғаларда, 6—100 Мн (600— 10000 тонна куч) куч билан зарб берадиган иссиклайин штамплайдиган кривошипли прессларда, 750 Мн (75000 тонна куч) куч билан зарб берадиган гидравлик прессларда бажарилади. Штамплаш материалларни анча тежайди, буюмлар таннархини камайтиради.
Пресслаш — турли профилли материаллар, симлар, қувурлардан заготовка ва буюмлар олиш усули. Ҳажмий юмшок, материаллар (пахта, хашак ва б.) ни пакетлашда, иккиламчи хом ашёлар (қиринди, чиқинди)ни қайта ишлаш ва б.да ҳам ишлатилади.
Т. йўли билан ишлаб чиқариладиган буюмлар автомобиль ва авиация саноатларида, тракторсозлик, асбобсозлик, енгил саноат, уйрўзғор ва б. тармоқларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.