Terak

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 298–299-b. — ziyouz.com

Terak (Populus L.) — toldoşlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi. Ayrim ma'lumotlarga köra, 100 dan ortik, turi bor. 30 ga yaqin turi Yevrosiyo, Şim. Amerika va Şim. Afrikada Tarkalgan. Özbekistonda T.ning kökyaproqli T. yoki zangori bargli T. (P. pruinosa Schrenk), furot T.i (P. euphratica Olid.), mirzaterak (P. nigra L.), afğon T.i (R. afghanica), oq terak (P. alba), Baxofen teragi yoki kökterak (P.bachofenu Wierzb.) turlari ösadi. Mirzaterak, kökterak, oqterak turlari köp ekiladi. T.larning ba'zi turlari böyi 30— 45 (ba'zan 60) m gaça, diametri 1,5 (ayrim daraxtlariniki 3) m gaça yetadi. T.lar tanasi tik, şoxşabbasi tuxumsimon, piramidasimon, keng ovalsimon böladi. Barglari bandli, ketma-ket, barg plastinkasi yaxlit yoki kertikli, naştarsimon. Kuçalasi silindrsimon, boşoqsimon töpgul, gullagandan keyin tökiladi. Guli bir jinsli, ikki uyli. Aksariyati barg yozişdan oldin, ba'zilari barg yozgandan keyin gullaydi. Uruği kösakça, şamol va suv yordamida tarqaladi. Nam tuprokda tez unib çiqadi. T. issiqsevar, yoruğsevar, sovuqqa bardoşli (mas., mirzaterak) ösimlik. Sernam va unumdor tuproklarda tez yetiladi, lekin ba'zilari şörxok tuproqni xuş körmaydi. T. qisqa umrli (25—30 yoşgaça yaxşi rivojlanadi) daraxt bölsa ham 150—200 yil umr köradiganlari ğam (mirzaterak va oqterakning ayrim daraxtlari) bor.

Terakzorlar sof va aralaş holda taşkil etiladi. Qayir yerlar şaroitida T. qayrağoç, qandağoç va butalar bilan birga yetiştiriladi. Örmonçilik rivojlangan mamlakatlarda T.ni köpaytirişda yangi yiğib olingan uruğlari sepilib, dastlab köçat (1 ga maydondan 400—500 ming tup) olinadi. Bir yillik köçatlardan 2yili terakzorlar barpo etiladi. Özbekiston şaroitlarida bir yillik novdalardan olingan kalamçalardan (uz. 30— 35 sm) köpaytiriladi (yöl yoqalari, ariqböylariga bir qatorlab ekilganda tuplar orasi 0,8—1 m, terakzorlarda 0,8—1xZ m sxemada ekiladi), ildizidan baçkilab, tönkasidan ösib çiqib ham köpayadi. Qulay şaroit bölsa va terak yetiştiriş texnologiyasiga rioya etilsa, 25—30 yoşida gektaridan (Özbekistonda, hatto 15—20 y.da) yetilgan (8—10 yoşida işga yaroqli) 500—900 m3 gaça yoğoç olinadi. T.lar turlari tez ösişi, manzarali bölişi va joy tanlamasligi sababli ihota va örmon muhofazasi, kökalamzorlaştiriş işlarida muhim ahamiyat kasb etgan (q. Dala ihota örmonzorlari).

T. yoğoçi imorat qurilişida, yoğoçni qayta işlaş, mebel sanoatida işlatilişidan taşqari sellyulozaqogoz sanoati uçun muhim xom aşyodir. Uning yoğoçi gidrolizlanib etil spirta olinadi. T. sellyulozasidan gazlama, kord tolasi tayyorlanadi. Gugurt işlab çiqariş.da işlatiladi. T., asosan, ihota örmonlar hosil qiliş uçun köp ekiladi. Keyingi yillarda Özbekistonda imoratbop quriliş materiallari oliş maqsadida terakzor maydonlar köp taşkil qilinmoqda. Amerika va Yevropadan tez yetiladigan T. navlari keltirib ekilmoqda. ÖzR Vazirlar Mahkamasining 1994 y. 8 fev.dagi «Sanoat terakçiligini rivojlantiriş va boşqa tez ösuvçi yoğoçbop daraxtzorlarni barpo etişga oid çoratadbirlar töğrisida»gi qarori e'lon qilinib, mamlakat hududida har yili 10 ming gektar maydonda terakzorlar taşkil etiş rejasi belgilangandan keyin bu sohaga, terakçilikka jiddiy e'tibor berila boşlandi.

Ad.: Ozolin G.. Şamsiyev Q., Stipinskiy V., Özbekiston teraklari, T., 1992.

Sulton Xolnazarov.

Q.: Dala ihota örmonzorlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРАК (Populus L.) — толдошлар оиласига мансуб дарахтлар туркуми. Айрим маълумотларга кўра, 100 дан ортик, тури бор. 30 га яқин тури Евросиё, Шим. Америка ва Шим. Африкада Tapкалган. Ўзбекистонда Т.нинг кўкяпроқли Т. ёки зангори баргли Т. (P. pruinosa Schrenk), фурот Т.и (P. euphratica Olid.), мирзатерак (P. nigra L.), афғон Т.и (Р. afghanica), оқ терак (P. alba), Бахофен тераги ёки кўктерак (P.bachofenu Wierzb.) турлари ўсади. Мирзатерак, кўктерак, оқтерак турлари кўп экилади. Т.ларнинг баъзи турлари бўйи 30— 45 (баъзан 60) м гача, диаметри 1,5 (айрим дарахтлариники 3) м гача етади. Т.лар танаси тик, шохшаббаси тухумсимон, пирамидасимон, кенг овалсимон бўлади. Барглари бандли, кетма-кет, барг пластинкаси яхлит ёки кертикли, наштарсимон. Кучаласи цилиндрсимон, бошоқсимон тўпгул, гуллагандан кейин тўкилади. Гули бир жинсли, икки уйли. Аксарияти барг ёзишдан олдин, баъзилари барг ёзгандан кейин гуллайди. Уруғи кўсакча, шамол ва сув ёрдамида тарқалади. Нам тупрокда тез униб чиқади. Т. иссиқсевар, ёруғсевар, совуққа бардошли (мас., мирзатерак) ўсимлик. Сернам ва унумдор тупрокларда тез етилади, лекин баъзилари шўрхок тупроқни хуш кўрмайди. Т. қисқа умрли (25—30 ёшгача яхши ривожланади) дарахт бўлса ҳам 150—200 йил умр кўрадиганлари ғам (мирзатерак ва оқтеракнинг айрим дарахтлари) бор.

Теракзорлар соф ва аралаш ҳолда ташкил этилади. Қайир ерлар шароитида Т. қайрағоч, қандағоч ва буталар билан бирга етиштирилади. Ўрмончилик ривожланган мамлакатларда Т.ни кўпайтиришда янги йиғиб олинган уруғлари сепилиб, дастлаб кўчат (1 га майдондан 400—500 минг туп) олинади. Бир йиллик кўчатлардан 2йили теракзорлар барпо этилади. Ўзбекистон шароитларида бир йиллик новдалардан олинган каламчалардан (уз. 30— 35 см) кўпайтирилади (йўл ёқалари, ариқбўйларига бир қаторлаб экилганда туплар ораси 0,8—1 м, теракзорларда 0,8—1хЗ м схемада экилади), илдизидан бачкилаб, тўнкасидан ўсиб чиқиб ҳам кўпаяди. Қулай шароит бўлса ва терак етиштириш технологиясига риоя этилса, 25—30 ёшида гектаридан (Ўзбекистонда, ҳатто 15—20 й.да) етилган (8—10 ёшида ишга яроқли) 500—900 м3 гача ёғоч олинади. Т.лар турлари тез ўсиши, манзарали бўлиши ва жой танламаслиги сабабли иҳота ва ўрмон муҳофазаси, кўкаламзорлаштириш ишларида муҳим аҳамият касб этган (қ. Дала иҳота ўрмонзорлари).

Т. ёғочи иморат қурилишида, ёғочни қайта ишлаш, мебель саноатида ишлатилишидан ташқари целлюлозақогоз саноати учун муҳим хом ашёдир. Унинг ёғочи гидролизланиб этил спирта олинади. Т. целлюлозасидан газлама, корд толаси тайёрланади. Гугурт ишлаб чиқариш.да ишлатилади. Т., асосан, иҳота ўрмонлар ҳосил қилиш учун кўп экилади. Кейинги йилларда Ўзбекистонда иморатбоп қурилиш материаллари олиш мақсадида теракзор майдонлар кўп ташкил қилинмоқда. Америка ва Европадан тез етиладиган Т. навлари келтириб экилмоқда. ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 1994 й. 8 фев.даги «Саноат теракчилигини ривожлантириш ва бошқа тез ўсувчи ёғочбоп дарахтзорларни барпо этишга оид чоратадбирлар тўғрисида»ги қарори эълон қилиниб, мамлакат ҳудудида ҳар йили 10 минг гектар майдонда теракзорлар ташкил этиш режаси белгилангандан кейин бу соҳага, теракчиликка жиддий эътибор берила бошланди.

Ад.: Озолин Г.. Шамсиев Қ., Стипинский В., Ўзбекистон тераклари, Т., 1992.

Султон Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.