Terapiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 299–300-b. — ziyouz.com

Terapiya (yun. therapeia — davolaş) — 1) konservativ usullar: doridarmonlar (farmakoterapiya), antibakterial (kimyoterapiya, antibiotikoterapiya) va gormonal moddalar; zardob va vaksinalar, turli ionlovçi nurlar (nur bilan davolaş); iqlim, balçiq, mineral suvlar, massaj, elektr toki va b. fizik omillar (sanatoriy va kurortlarda davolaş, fizioterapiya, şifobaxş fizkultura; parhez va b. yöllar) bilan davolaş; 2) içki kasalliklar tibbiyoti, içki kasalliklar klinikasi, içki azolar kasalliklari, ularning paydo böliş sabablari (etiologiya), rivojlaniş mexanizmlari (patogenez), kasallikni aniqlaş (diagnostika), davolaş va oldini oliş usullarini örganuvçi klinik fan.

Yunoniston, Qad. Rim, Şarqning Uyğoniş davrida Şarq va Yevropaning buyuk vraçlari (Gippokrat, Galen, Ibn Sino, a.rRoziy, Paratsels va b.) ilk bor tibbiyotda muhim ilmiy sistemalar va yönalişlarni asoslab berdi. 17-a.da ingliz vraçi Sidenxem Gippokratning bemorni vraç qarovida kuzatiş taomiliga asoslanib, kasallik jarayoni bosqiçlari haqidagi tuşunçani şakllantirdi va köpçilik kasallik belgilarini tavsifladi. Ilmiy anatomiyaning asosçisi A.Vezaliyniş işlari, U.Garveyning qon aylanişini kaşf etişi, patologik anatomiya sohasida erişilgan yutuqlar, bemorni söraş (M.Ya.Mudrov, G.A.Zaxarin), tanani barmoq bilan urib köriş, paypaslaş, eşitiş kabi usullarning qöllanilişi hamda kasallikni aniqlaşda eksperimental usullardan foydalaniş T.ning tibbiyilmiy fan sifatida rivojlanişiga zamin böldi.

T. 19-a.gaça tibbiyot bilan boğliq holda rivojlandi. Rentgen nurlarining kaşf etil i ş i, rentgenodiagnostikannng kuçayişi, elektrokardiografiya va arterial bosimni ölçaş usulini amalda tatbiq etiş T.ning yanada rivojlanişiga olib keldi. Kime fanining ösişi T.da turli lab. tekşiruvi usullaridan diagnostikada foydalaniş hamda turli doridarmonlar işlab çiqariş. imkonini berdi. Mikrobiologiya va immunologiya sohasidagi yutukdar vaksina va zardoblarni davoprofilaktika maqsadida qöllaşga, serodiagnostikanknt vujudga kelişiga sabab böldi.

Tibbiyotning taraqqiyoti natijasida 19-a.ga kelib, dermatologiya, nevropatologiya, gematologiya, endokrinologiya, keyinçalik yuqumli kasalliklar, ftiziatriya va b. mustaqil fan sifatida T.dan ajralib çikdi.

Patologiya xarakterining özgarişi, klinik fanlarning bölinişi, diagnostikada lab. va instrumental usullarning keng joriy etilişi va b. zamonaviy T.ning muxim masalalaridan bölib qolmoqda.

T.ning tarmoklanişi (mas., xirurgiya, urologiya, fiziologiya, eksperimental patologiya va b.) kardiologiya, gastroenterologiya, nefrologiya, fizioterapiya va h.k. fanlarning ham mustaqil ilmiy soha sifatida ajralişiga olib keldi.

T. soğliqni sakdaş tamoyillariga va oliy nerv faoliyati töğrisidagi ta'limotga asoslanadi. Özbekistonda tibbiyot oliy öquv yurtlari —1 va 2Toşkent tibbiyot intlari, Samarqand tibbiyot inti, Andijon tibbiyot inti, Buxoro tibbiyot inti, Toşkent tibbiyot pediatriya inti, Toşkent vraçlar malakasini oşiriş intida T. kafedralari bor. Özbekistonda T. fanining şakllanişi Toşkentda işlagan terapevt olimlar A.N.Kryukov, N.I.Ragoza, M.I.Slonim, I.A.Kassirskiy; rivojlaniş tarixi esa A.A.Asqarov, N.I.Ismoilov, E.I.Otaxonov, ZM.Umidova, R.A.Katsenoviç, K.B.Bahodirov, N.A. Mirzoyan, R.A.Abdullayev, K.ğğ.Yöldoşev, A.M.Ubaydullayev, E.Ğ.Qayumov, E.Y. Krsimov va b. nomi bilan boğliq.

Hoz. özbek olimlari Özbekistonning öziga xos iqlimi şaroitida turli kasalliklar, jumladan, me'daiçak yöli, qalqonsimon bez, yuraktomir va nafas sistemasi, gipertoniya, ateroskleroz, stenokardiya, miokard infarkti, revmatizm kabi kasalliklarning qay tarzda keçişi, ularning oldini oliş, davolaş va organizmning funksional holatini tiklaş, şuningdek, bu kasalliklarni zamonaviy tibbiyot apparatlari yordamida tekşiriş, issiq iklimning yuraktomir sistemasiga ta'siri, klinik endokrinologiyaning turli dolzarb muammolarini örganiş ustida ilmiy tadqiqotlar olib bormoqda (yana q. Tibbiyot). TERBIY (lot. Terbium), Tb — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Lantanoidlarga kiradi. Tartib rakami 65, mol. m. 158,9254. Bitta izotop |59T şaklida uçraydi. T.ning bir neça sun'iy radioaktiv izotoplari olingan. Lantanoidlarning ittriy guruhçasiga kiradi. T. kumuş kabi oq metall. Suyuklaniş trasi 1356°, qaynaş trasi 2480°, ziçligi 8,270 g/sm3. Sof T. plastik va yaxşi deformatsiyalanadigan metall. Kimyoviy jihatdan faol. Öz birikmalarida 3 va 4 valentli. T. rangli metallarning qotişmalariga oz mikdorda qöşiladi. Lyuminoforlar va lazer materiallari tayyorlaşda qöllanadi.

Q.: Tibbiyot

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРАПИЯ (юн. therapeia — даволаш) — 1) консерватив усуллар: доридармонлар (фармакотерапия), антибактериал (кимётерапия, антибиотикотерапия) ва гормонал моддалар; зардоб ва вакциналар, турли ионловчи нурлар (нур билан даволаш); иқлим, балчиқ, минерал сувлар, массаж, электр токи ва б. физик омиллар (санаторий ва курортларда даволаш, физиотерапия, шифобахш физкультура; парҳез ва б. йўллар) билан даволаш; 2) ички касалликлар тиббиёти, ички касалликлар клиникаси, ички аьзолар касалликлари, уларнинг пайдо бўлиш сабаблари (этиология), ривожланиш механизмлари (патогенез), касалликни аниқлаш (диагностика), даволаш ва олдини олиш усулларини ўрганувчи клиник фан.

Юнонистон, Қад. Рим, Шарқнинг Уйғониш даврида Шарқ ва Европанинг буюк врачлари (Гиппократ, Гален, Ибн Сино, а.рРозий, Парацельс ва б.) илк бор тиббиётда муҳим илмий системалар ва йўналишларни асослаб берди. 17-а.да инглиз врачи Сиденхем Гиппократнинг беморни врач қаровида кузатиш таомилига асосланиб, касаллик жараёни босқичлари ҳақидаги тушунчани шакллантирди ва кўпчилик касаллик белгиларини тавсифлади. Илмий анатомиянинг асосчиси А.Везалийниш ишлари, У.Гарвейнинг қон айланишини кашф этиши, патологик анатомия соҳасида эришилган ютуқлар, беморни сўраш (М.Я.Мудров, Г.А.Захарьин), танани бармоқ билан уриб кўриш, пайпаслаш, эшитиш каби усулларнинг қўлланилиши ҳамда касалликни аниқлашда экспериментал усуллардан фойдаланиш Т.нинг тиббийилмий фан сифатида ривожланишига замин бўлди.

Т. 19-а.гача тиббиёт билан боғлиқ ҳолда ривожланди. Рентген нурларининг кашф этил и ш и, рентгенодиагностиканннг кучайиши, электрокардиография ва артериал босимни ўлчаш усулини амалда татбиқ этиш Т.нинг янада ривожланишига олиб келди. Киме фанининг ўсиши Т.да турли лаб. текшируви усулларидан диагностикада фойдаланиш ҳамда турли доридармонлар ишлаб чиқариш. имконини берди. Микробиология ва иммунология соҳасидаги ютукдар вакцина ва зардобларни давопрофилактика мақсадида қўллашга, серодиагностиканкнт вужудга келишига сабаб бўлди.

Тиббиётнинг тараққиёти натижасида 19-а.га келиб, дерматология, невропатология, гематология, эндокринология, кейинчалик юқумли касалликлар, фтизиатрия ва б. мустақил фан сифатида Т.дан ажралиб чикди.

Патология характерининг ўзгариши, клиник фанларнинг бўлиниши, диагностикада лаб. ва инструментал усулларнинг кенг жорий этилиши ва б. замонавий Т.нинг мухим масалаларидан бўлиб қолмоқда.

Т.нинг тармокланиши (мас., хирургия, урология, физиология, экспериментал патология ва б.) кардиология, гастроэнтерология, нефрология, физиотерапия ва ҳ.к. фанларнинг ҳам мустақил илмий соҳа сифатида ажралишига олиб келди.

Т. соғлиқни сакдаш тамойилларига ва олий нерв фаолияти тўғрисидаги таълимотга асосланади. Ўзбекистонда тиббиёт олий ўқув юртлари —1 ва 2Тошкент тиббиёт интлари, Самарқанд тиббиёт инти, Андижон тиббиёт инти, Бухоро тиббиёт инти, Тошкент тиббиёт педиатрия инти, Тошкент врачлар малакасини ошириш интида Т. кафедралари бор. Ўзбекистонда Т. фанининг шаклланиши Тошкентда ишлаган терапевт олимлар А.Н.Крюков, Н.И.Рагоза, М.И.Слоним, И.А.Кассирский; ривожланиш тарихи эса А.А.Асқаров, Н.И.Исмоилов, Э.И.Отахонов, ЗМ.Умидова, Р.А.Каценович, К.Б.Баҳодиров, Н.А. Мирзоян, Р.А.Абдуллаев, К.ғғ.Йўлдошев, A.M.Убайдуллаев, Э.Ғ.Қаюмов, Э.Й. Крсимов ва б. номи билан боғлиқ.

Ҳоз. ўзбек олимлари Ўзбекистоннинг ўзига хос иқлими шароитида турли касалликлар, жумладан, меъдаичак йўли, қалқонсимон без, юрактомир ва нафас системаси, гипертония, атеросклероз, стенокардия, миокард инфаркти, ревматизм каби касалликларнинг қай тарзда кечиши, уларнинг олдини олиш, даволаш ва организмнинг функционал ҳолатини тиклаш, шунингдек, бу касалликларни замонавий тиббиёт аппаратлари ёрдамида текшириш, иссиқ иклимнинг юрактомир системасига таъсири, клиник эндокринологиянинг турли долзарб муаммоларини ўрганиш устида илмий тадқиқотлар олиб бормоқда (яна қ. Тиббиёт). ТЕРБИЙ (лот. Terbium), Tb — Менделеев даврий системасининг III гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Лантаноидларга киради. Тартиб раками 65, мол. м. 158,9254. Битта изотоп |59ТЬ шаклида учрайди. Т.нинг бир неча сунъий радиоактив изотоплари олинган. Лантаноидларнинг иттрий гуруҳчасига киради. Т. кумуш каби оқ металл. Суюкланиш траси 1356°, қайнаш траси 2480°, зичлиги 8,270 г/см3. Соф Т. пластик ва яхши деформацияланадиган металл. Кимёвий жиҳатдан фаол. Ўз бирикмаларида 3 ва 4 валентли. Т. рангли металларнинг қотишмаларига оз микдорда қўшилади. Люминофорлар ва лазер материаллари тайёрлашда қўлланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.