Terlaş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 309-b. — ziyouz.com
Terlaş TERLAŞ, ter çiqişi — organizmni sovitadigan fiziologik mexanizmlarning biri. T.da suvtuz balansi saklanadi (q. Moddalar almaşinuvi) va teri yuzasidan ter ajraladi. T. uzluksiz, asosan, reflektor tarzda böladi. T. refleksi retseptorlari teri, şilliq pardalar va muskullarda, T. markazi boş miya, gipotalamus, uzunçoq va orqa miyada joylaşgan. Termoregulyatsiyaaa, ayniqsa, yuqori haroratda oğir mehnat qilinganda, T.ning ahamiyati katta. Havo trasi yuqori bölganda T. organizmni issikdab ketişdan sakdaydi. Odam tinç turganida t-ra normal bölganda T. bilinmaydi, lekin teridan suvning buğlanişi va T. x,isobiga sezilmaydigan darajada namlikning yöqolişi kuzatiladi (organizm bir keçakunduzda örta hisobda 500 ml ga yaqin suv yöqotadi). Atrof muhitning trasi kötarilişi bilan ter bezlari va b. bezlar faoliyatining kuçayişi hisobiga odam köp terlaydi. Mas., 50° dan yuqori trada 1 soatda 2 l gaça ter ajraladi. Yuqori t-ra şaroitida organizmdagi suv zaxirasining örni töldirilmasa ham suv ter bilan ajralaveradi. Bu esa organizmning suvsizlanişiga va köpçilik fiziologik funksiyalar (nafas oliş, qon aylanişi va b.) ning buzilişiga olib keladi. Uzoq vakt yuqori traning ta'sir etişi va unga örganiş T.ni kamaytiradi. Şuning uçun issiq mamlakatlarda yaşovçi kişilar terisi yuqori trada ham quruq böladi. T. köp miqdorda issiq va aççiq ovqat iste'mol qilinganda, suv içilganda, jismoniy zöriqqanda, isitma kötarilganda, qayajonlanganda va b. holatlarda kuçayadi. Kişi hayajonlanganda (mas., qörqqanda) kaft, oyoq tagi terlaydi, şuningdek, peşonadan va gavdaning boşka joylaridan ter çiqadi. Ba'zi odamlar köp terlaydi. Bunday kişilar, albatta, vraçga murojaat etişlari kerak. Heç qanday sababsiz T. biror kasallik belgisi bölişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРЛАШ, тер чиқиши — организмни совитадиган физиологик механизмларнинг бири. Т.да сувтуз баланси сакланади (қ. Моддалар алмашинуви) ва тери юзасидан тер ажралади. Т. узлуксиз, асосан, рефлектор тарзда бўлади. Т. рефлекси рецепторлари тери, шиллиқ пардалар ва мускулларда, Т. маркази бош мия, гипоталамус, узунчоқ ва орқа мияда жойлашган. Терморегуляцияаа, айниқса, юқори ҳароратда оғир меҳнат қилинганда, Т.нинг аҳамияти катта. Ҳаво траси юқори бўлганда Т. организмни иссикдаб кетишдан сакдайди. Одам тинч турганида т-ра нормал бўлганда Т. билинмайди, лекин теридан сувнинг буғланиши ва Т. х,исобига сезилмайдиган даражада намликнинг йўқолиши кузатилади (организм бир кечакундузда ўрта ҳисобда 500 мл га яқин сув йўқотади). Атроф муҳитнинг траси кўтарилиши билан тер безлари ва б. безлар фаолиятининг кучайиши ҳисобига одам кўп терлайди. Мас., 50° дан юқори трада 1 соатда 2 л гача тер ажралади. Юқори т-ра шароитида организмдаги сув захирасининг ўрни тўлдирилмаса ҳам сув тер билан ажралаверади. Бу эса организмнинг сувсизланишига ва кўпчилик физиологик функциялар (нафас олиш, қон айланиши ва б.) нинг бузилишига олиб келади. Узоқ вакт юқори транинг таъсир этиши ва унга ўрганиш Т.ни камайтиради. Шунинг учун иссиқ мамлакатларда яшовчи кишилар териси юқори трада ҳам қуруқ бўлади. Т. кўп миқдорда иссиқ ва аччиқ овқат истеъмол қилинганда, сув ичилганда, жисмоний зўриққанда, иситма кўтарилганда, қаяжонланганда ва б. ҳолатларда кучаяди. Киши ҳаяжонланганда (мас., қўрққанда) кафт, оёқ таги терлайди, шунингдек, пешонадан ва гавданинг бошка жойларидан тер чиқади. Баъзи одамлар кўп терлайди. Бундай кишилар, албатта, врачга мурожаат этишлари керак. Ҳеч қандай сабабсиз Т. бирор касаллик белгиси бўлиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.