Terrasa
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 335-b. — ziyouz.com
Terrasa (frans. terrasse, lot. terra — yer) — 1) (geol. va geogr.da) daryo, köl va dengizlar qirğoqlari hamda toğlarning yon bağirlaridagi kelib çiqişi turliça bölgan, tik yon bağir bilan çegaralangan gorizontal yoki nişab tabiiy sahn; şuningdek, ular dengiz sathidan pastda suv tagida ham uçraydi. T. yakka holda yoki ustmaust joylaşgan bölib, zinapoya körinişga ega. T. tektonik kötarilişlar, iklimning özgarişi natijasida dare özanining vaqtvaqti bilan öyilişi, dengiz va köllar sathining pasayişi natijasida vujudga keladi. Erozion, erozionakkumulyativ va akkumulyativ T. farqqilinadi. Erozion T. tektonik kötarilişlarning kuçayişi, suv oqimining köpayişi va daryolar quyiladigan dengiz va köllar sathi (bazis eroziya)ning pasayişi oqibatida kelib çiqadi hamda tub jinslardan tuzilgan böladi. Erozionakkumulyativ T.ning yuqori qismi dare yotqiziqlari (allyuviy), pastki qismi tub toğ jinslaridan iborat. Akkumulyativ T. faqat daryo yotqiziqlaridan taşkil topgan. Daryo T.si keng tarqalgan bölib, ular daryo özani va qayirining osti hisoblanadi. T.ning soni erozion sikllar va ularda daryo yotqiziqlarining töplaniş sonini körsatadi. Eng yuqori T. nisbatan qad., pastdagisi eng yoşi hisoblanadi. Daryo vodiysidagi T. soni turliça böladi. Mac, Çirçiq daryosining quyi qismida 4—5 ta, yuqori qismida 20 dan ortiq T. bor. Eng keng T. tekisliklarda oqayotgan daryolarda bölib, eni önlab km ni taşkil qiladi. T.dan qişloq xöjaligi.da, yöllar, şağar va qişloklar barpo etişda foydalaniladi; 2) asosiy binoning umumiy tomi ostida qöşimça qurilgan yölaksimon ayvon, peşayvon, ustunli, ba'zan oynavandli, bir yoki köp qavatli T., uç tomoni oçiq, ba'zan usti ham oçiq bölişi mumkin. Dala hovli, dam oliş uylari, sanatoriylarda köp uçraydi, oçiq havoda dam oliş xonasi vazifasini ötaydi. T.lar bino va inşoot qiyofasiga körkamlik baxş etib, foydalaniş uçun qulaydir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРРАСА (франц. terrasse, лот. terra — ер) — 1) (геол. ва геогр.да) дарё, кўл ва денгизлар қирғоқлари ҳамда тоғларнинг ён бағирларидаги келиб чиқиши турлича бўлган, тик ён бағир билан чегараланган горизонтал ёки нишаб табиий саҳн; шунингдек, улар денгиз сатҳидан пастда сув тагида ҳам учрайди. Т. якка ҳолда ёки устмауст жойлашган бўлиб, зинапоя кўринишга эга. Т. тектоник кўтарилишлар, иклимнинг ўзгариши натижасида даре ўзанининг вақтвақти билан ўйилиши, денгиз ва кўллар сатҳининг пасайиши натижасида вужудга келади. Эрозион, эрозионаккумулятив ва аккумулятив Т. фарққилинади. Эрозион Т. тектоник кўтарилишларнинг кучайиши, сув оқимининг кўпайиши ва дарёлар қуйиладиган денгиз ва кўллар сатҳи (базис эрозия)нинг пасайиши оқибатида келиб чиқади ҳамда туб жинслардан тузилган бўлади. Эрозионаккумулятив Т.нинг юқори қисми даре ётқизиқлари (аллювий), пастки қисми туб тоғ жинсларидан иборат. Аккумулятив Т. фақат дарё ётқизиқларидан ташкил топган. Дарё Т.си кенг тарқалган бўлиб, улар дарё ўзани ва қайирининг ости ҳисобланади. Т.нинг сони эрозион цикллар ва уларда дарё ётқизиқларининг тўпланиш сонини кўрсатади. Энг юқори Т. нисбатан қад., пастдагиси энг ёши ҳисобланади. Дарё водийсидаги Т. сони турлича бўлади. Mac, Чирчиқ дарёсининг қуйи қисмида 4—5 та, юқори қисмида 20 дан ортиқ Т. бор. Энг кенг Т. текисликларда оқаётган дарёларда бўлиб, эни ўнлаб км ни ташкил қилади. Т.дан қишлоқ хўжалиги.да, йўллар, шағар ва қишлоклар барпо этишда фойдаланилади; 2) асосий бинонинг умумий томи остида қўшимча қурилган йўлаксимон айвон, пешайвон, устунли, баъзан ойнавандли, бир ёки кўп қаватли Т., уч томони очиқ, баъзан усти ҳам очиқ бўлиши мумкин. Дала ҳовли, дам олиш уйлари, санаторийларда кўп учрайди, очиқ ҳавода дам олиш хонаси вазифасини ўтайди. Т.лар бино ва иншоот қиёфасига кўркамлик бахш этиб, фойдаланиш учун қулайдир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.