Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Texnika

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 344–347-b. — ziyouz.com

    Texnika (techne — mahorat, san'at) — moddiy boylik oliş hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondiriş maqsadida inson atrofdagi tabiatga ta'sir qilişiga imkon beradigan vositalar va könikmalar majmui. Asosiy vazifasi — inson mehnatini yengillaştiriş va mehnat unumdorligini oşiriş. U tabiat resurslaridan samarali foydalanişga, Yer qa'rini, Dunyo okeanini, kosmik fazoni özlaştirişga imkon beradi.

    «T.» termini biror iş (hunar) yoki san'atda qöllaniladigan usullarni ham bildiradi (mas., töquvçilik T.si, etikdözlik T.si, şaxmat öyini T.si va b.).

    T. vositalari doimo takomillaşib boradi, yangi texnologiya, yangiça mahsulot i. ç. zaruriyati tuğilişi bilan yangidanyangi T. yaratiladi. T. tarixi ibtidoiy jamiyatga borib takaladi. Umuman T. tarixini quyidagi 7 bosqiçga böliş mumkin: 7— oddiy i. ç. qurollari va usullari yaratilişi; 2 — murakkabroq i. ç. qurollari va usullari yaratilişi; 3 — odam tomonidan boşqariladigan murakkab mehnat qurollari yaratilişi; 4 — manufaktura i. ç. şaroitida maşina T.sining yaratilişi; 5 — ilğor mamlakatlarda buğ dvigateli asosida iş maşinalarining paydo bölişi; 6 — elektr energiyasi asosidagi maşinalar tizimining yaratilişi; 7 — avtomatlaştirilgan maşinalar tizimi va kosmik T.ning taraqqiy etişi, axborotlar texnologiyasi (mas., internet)ning rivojlanişi.

    T.ning evolyutsiya bosqiçi ança uzoqqa çöziladi. Ibtidoiy jamoa tuzumida dastavval toş qurollar, keyinçalik öqyoy, loydan yasalgan idişlar, toş bolta va mis qurollar paydo bölgan.

    Keyinçalik (mil. av. 4 — 3 ming yillikda) jezdan yasalgan mehnat qurollari vujudga keldi. Keyinroq temir eritiş va undan foydalanişga ötildi. Xitoyda mil. av. 2357 yillardayoq temir ma'lum edi. Mustahkam mehnat qurollariga bölgan talab pölat işlab çiqariş.ga olib keldi. Dehqonçilik rivojlana boşlagaç, suv çiqariş qurilmalari, çarxpalak paydo böldi.

    Harbiy T.da öq yoydan taşqari pölat qiliçlardan foydalanila boşlandi. Keyinçalik qurilişda turli yuk kötariş riçaglari ixtiro qilindi. Odamlar yöllarini yaqin qiliş maqsadida suvdan foydalaniş uçun daraxt tanasidan qayiq yasaşni örgandilar. Keyinçalik köp eşkakli kemalar paydo böldi. Töqimaçilik dastgohlari yaratildi. Keyingi davrlarda dehqonçilik bilan birga hunarmandçilik rivojlandi. Yelkanli kemalar, şamol tegirmonlari yaratildi. Q. h.da ğildirakli oğir va yengil pluglar paydo böldi.

    15—16-a. asrlarda ança takomillaşgan domna peçlari qurildi. Asosiy dvigatel örnida gidravlik maşinalardan foydalanildi. Bu davrda konçilik, metallurgiya rivojlana boşladi (q. Kon sanoati). Harbiy T.da öt oçiş kurollari, maşina va mexanizmlar paydo böldi.

    18-a. oxirida buğ maşinasi va töqimaçilik maşinalarining paydo bölişi sanoatda inqilobning boşlanişidan darak berdi.

    19-a.da bosma maşina, telegraf apparatö, fotografiya, içki yo'nuv dvigateli, samolyot, radio, telefon, kinematografiya, avtomobil yaratildi, harbiy texnika, t.y. transporta rivojlandi va b. 20-a.da elektr energiyasidan foydalaniş kuçaydi, aviatsiya, atom texnikasi, hisoblaş texnikasi, elektronika, televideniye, raketasozlik, avtomatika, kosmonavtika va b. taraqqiy etdi. 21-a. boşlaridan axborotlar texnologiyasi (internet, uyali telefon va b.) rivojlana boşladi.

    Qanday vazifani bajarişiga qarab, T. işlab çiqariş va işlab çiqariş. da katnaşmaydigan T.ga (maişiy xizmat körsatiş, i.t., maorif va madaniyat, harbiy, tibbiyot T.siga) ajraladi. Işlab çiqariş T.siga maşinalar, mexanizmlar, asboblar, maşina, texnologik jarayonlar, boşqariladigan apparatlar, sanoat binolari va inşootlari, yöllar, köpriklar, kanallar, transport, kommunikatsiya, aloka vositalari va b. kiradi. Işlab çiqariş T.sining faol qismi maşinadir. Unga texnologik maşinalar — metallga işlov beriş, quriliş, togkon, metallurgiya, qişloq xöjaligi., töqimaçilik, oziq-ovqat, qoğoz tayyorlaş maşinalari va b., transport maşinalari — avtomobillar, teplovozlar, samolyotlar va b., konveyerlar, elevatorlar, kranlar va b., nazoratboşqariş va xisoblaş maşinalari — elektr maşinalari, içki yonuv dvigatellari, turbinalar va b. kiradi. I. ç. texnika vositalari orasida energiya hosil qiliş va uni bir turdan ikkinçisiga aylantirişga xizmat qiladigan energetika T.sining axamiyati katta. Harbiy T. (tanklar, artilleriya, raketa qurilmalari, uçiş apparatlari, suv osti va suv usti kemalari va b.) aloxida T. vositalari guruhini taşkil qiladi.

    Işlab çiqariş.da qatnaşmaydigan T.ga maişiy xizmat körsatiş T.si (kir yuviş, oşxona maşinalari va b.); transport T.si (yengil avtomobillar, velosipedlar va b.); sport T.si (poyga mototsikllari va b.) kiradi. Işlab çiqariş.ning tarmoq strukturasiga qarab (mas., sanoat T.si, transport T.si, q. x. T.si) yoki i. ç. ning aloxida struktura bölinmalariga qarab (mas., aviatsiya T.si, melioratsiya T.si), ba'zan T. aloxida tarmoqlarining tabiiyilmiy asosiga qarab (mas., yadro T.si, sovitiş T.si, xisoblaş T.si va b.) tasniflanadi.

    Unumdorlik, puxtalik va tejamlilik T.ning eng muhim körsatkiçlaridir. T.ning unumdorligi vaqt birligi içida tayyorlangan (işlov berilgan, taşilgan va b.) mahsulot miqdori bilan aniqlanadi. T.ning puxtaligi zarur miqdorda sifatli mahsulot beriş xususiyati yoki texnologik vazifani belgilangan muddatda bajariş bilan ifodalanadi. T.ning te jamliligi işlatiladigan xom aşyo, materiallar, yoqilği, energiya, yordamçi qurilmalarning tannarxi bilan belgilanadi.

    T.ning unumdorligi, puxtaligi va tejamliligini oşiriş uçun uni takomillaştirib boriş, iş jarayonlarini avtomatlaştiriş zarur.

    T.ning taraqqiyot davri T. vositalarini yangilaş sur'atini yanada tezlaştiriş, buyumlarni standartlaş va unifikatsiyalaş, radiotexnika, elektronika, aviatsiya, kosmonavtika, avtomatik boşqariş va rostlaş tizimlari, hisoblaş T.si, axborotlar texnologiyasi va b. rivojlanişi bilan ifodalanadi. Sanoatda avtomatlaştirişning rivojlanişi avtomat liniyalar va avtomat sexlar, avtomat zdlar yaratişga olib keldi, axborotlar texnologiyalari rivojlandi.

    T.ni rivojlantiriş fan va texnika taraqqiyotining muhim şartidir. T.ni rivojlantirişda fan yutuqlaridan keng foydalaniladi. Hoz. zamon fani, i. ç.ning muhim yutuqlari tabiiy va T. fanlari kaşfiyotlariga tayanadi. T. fan yutuqlari asosida rivojlanib borib, fan oldiga yangi masalalar qöyadi. Fan va T.ning rivojlanib, ular orasidagi özaro boğlanişni taqozo etadi. T.ning rivojlanişi mamlaktlarning geografik, iklim şaroiti va b.ga ham boğliq. Mac, Buyuk Britaniyada kemasozlik, dengiz va port işlari T.si, Germaniyada stanoksozlik, toğkon va metallurgiya T.si, Yaponiyada elektrotexnika va radioelektronika, Şveysariyada anik, asbobsozlik T.si, Finlyandiyada yoğoçtaxta sanoati T.si, AQŞ va Rossiyada raketasozlik, kosmonavtika, Özbekistonda gidrotexnika, kibernetika, töqimaçilik, maşinasozlik, qişloq xöjaligi.maşinasozligi sanoati va b. rivojlangan. T. istiqbolida yirik ilmiy-texnika masalalari — insonning Quyoş sistemasidagi sayyoralarga uçişi, jahon miqyosida radio, telegraf, telefon va televizion aloqalarning rivojlanişi, yangi turdagi tibbiyot apparatlari va b.ning yaratilişi va fan yutuqlarini umumlaştiriş talab qilinadi. T. taraqqiyotiga Arximed, A. Geron, I. Gutenberg, I. Fyodorov, X. Gyuygens, I. P. Kulibin, Leonardo da Vinçi, N. Kopernik, G. Galiley, I. Nyuton, D. Uatt, Ye. A. Çerepanov va M. Ye. Çerepanov, A. Nartov, P. P. Anosov, D. Stefenson, P. Şilling, B. Yakobi, S. Morze, M. Faradey, D. Maksvell, D. I. Mendeleyev, G. Bessemer, R. Dizel, A. F. Mojayskiy, V. Rentgen,

    A. Eynşteyn, K. E. Siolkovskiy, S. P. Korolyov va b. katta hissa qöşgan. Şarqda T. taraqqiyoti Beruniy, Ibn Sino, Uluğbek, Ahmad alFarğoniy kabi allomalar; keyinçalik Özbekistonda I. F. Belyanskiy va V. P. Grabovskiy (televideniye) kabi ixtiroçilar, Özbekistonda FA akademiklari S. Azimov, R. Bekjonov, A. Vohidov, H. Raxmatullin, Ö. Rasulov, T. Raşidov, H. Usmonxöjayev, H. Fozilov, M. Örozboyev,

    B. Qobulov, P. Habibullayev, M. Hamidxonov, M. Hojinova va b. olimlar nomi bilan boğliq.

    Tursunboy Raşidov, Mirkomil Mirboboyev.

    Q.: Kon sanoati

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТЕХНИКА (techne — маҳорат, санъат) — моддий бойлик олиш ҳамда одамлар ва жамиятнинг эхтиёжларини қондириш мақсадида инсон атрофдаги табиатга таъсир қилишига имкон берадиган воситалар ва кўникмалар мажмуи. Асосий вазифаси — инсон меҳнатини енгиллаштириш ва меҳнат унумдорлигини ошириш. У табиат ресурсларидан самарали фойдаланишга, Ер қаърини, Дунё океанини, космик фазони ўзлаштиришга имкон беради.

    «Т.» термини бирор иш (ҳунар) ёки санъатда қўлланиладиган усулларни ҳам билдиради (мас., тўқувчилик Т.си, этикдўзлик Т.си, шахмат ўйини Т.си ва б.).

    Т. воситалари доимо такомиллашиб боради, янги технология, янгича маҳсулот и. ч. зарурияти туғилиши билан янгиданянги Т. яратилади. Т. тарихи ибтидоий жамиятга бориб такалади. Умуман Т. тарихини қуйидаги 7 босқичга бўлиш мумкин: 7— оддий и. ч. қуроллари ва усуллари яратилиши; 2 — мураккаброқ и. ч. қуроллари ва усуллари яратилиши; 3 — одам томонидан бошқариладиган мураккаб меҳнат қуроллари яратилиши; 4 — мануфактура и. ч. шароитида машина Т.сининг яратилиши; 5 — илғор мамлакатларда буғ двигатели асосида иш машиналарининг пайдо бўлиши; 6 — электр энергияси асосидаги машиналар тизимининг яратилиши; 7 — автоматлаштирилган машиналар тизими ва космик Т.нинг тараққий этиши, ахборотлар технологияси (мас., интернет)нинг ривожланиши.

    Т.нинг эволюция босқичи анча узоққа чўзилади. Ибтидоий жамоа тузумида даставвал тош қуроллар, кейинчалик ўқёй, лойдан ясалган идишлар, тош болта ва мис қуроллар пайдо бўлган.

    Кейинчалик (мил. ав. 4 — 3 минг йилликда) жездан ясалган меҳнат қуроллари вужудга келди. Кейинроқ темир эритиш ва ундан фойдаланишга ўтилди. Хитойда мил. ав. 2357 йиллардаёқ темир маълум эди. Мустаҳкам меҳнат қуролларига бўлган талаб пўлат ишлаб чиқариш.га олиб келди. Деҳқончилик ривожлана бошлагач, сув чиқариш қурилмалари, чархпалак пайдо бўлди.

    Ҳарбий Т.да ўқ ёйдан ташқари пўлат қиличлардан фойдаланила бошланди. Кейинчалик қурилишда турли юк кўтариш ричаглари ихтиро қилинди. Одамлар йўлларини яқин қилиш мақсадида сувдан фойдаланиш учун дарахт танасидан қайиқ ясашни ўргандилар. Кейинчалик кўп эшкакли кемалар пайдо бўлди. Тўқимачилик дастгоҳлари яратилди. Кейинги даврларда деҳқончилик билан бирга ҳунармандчилик ривожланди. Елканли кемалар, шамол тегирмонлари яратилди. Қ. ҳ.да ғилдиракли оғир ва енгил плуглар пайдо бўлди.

    15—16-а. асрларда анча такомиллашган домна печлари қурилди. Асосий двигатель ўрнида гидравлик машиналардан фойдаланилди. Бу даврда кончилик, металлургия ривожлана бошлади (қ. Кон саноати). Ҳарбий Т.да ўт очиш куроллари, машина ва механизмлар пайдо бўлди.

    18-а. охирида буғ машинаси ва тўқимачилик машиналарининг пайдо бўлиши саноатда инқилобнинг бошланишидан дарак берди.

    19-а.да босма машина, телеграф аппаратў, фотография, ички ё’нув двигатели, самолёт, радио, телефон, кинематография, автомобиль яратилди, ҳарбий техника, т.й. транспорта ривожланди ва б. 20-а.да электр энергиясидан фойдаланиш кучайди, авиация, атом техникаси, ҳисоблаш техникаси, электроника, телевидение, ракетасозлик, автоматика, космонавтика ва б. тараққий этди. 21-а. бошларидан ахборотлар технологияси (интернет, уяли телефон ва б.) ривожлана бошлади.

    Қандай вазифани бажаришига қараб, Т. ишлаб чиқариш ва ишлаб чиқариш. да катнашмайдиган Т.га (маиший хизмат кўрсатиш, и.т., маориф ва маданият, ҳарбий, тиббиёт Т.сига) ажралади. Ишлаб чиқариш Т.сига машиналар, механизмлар, асбоблар, машина, технологик жараёнлар, бошқариладиган аппаратлар, саноат бинолари ва иншоотлари, йўллар, кўприклар, каналлар, транспорт, коммуникация, алока воситалари ва б. киради. Ишлаб чиқариш Т.сининг фаол қисми машинадир. Унга технологик машиналар — металлга ишлов бериш, қурилиш, тогкон, металлургия, қишлоқ хўжалиги., тўқимачилик, озиқ-овқат, қоғоз тайёрлаш машиналари ва б., транспорт машиналари — автомобиллар, тепловозлар, самолётлар ва б., конвейерлар, элеваторлар, кранлар ва б., назоратбошқариш ва хисоблаш машиналари — электр машиналари, ички ёнув двигателлари, турбиналар ва б. киради. И. ч. техника воситалари орасида энергия ҳосил қилиш ва уни бир турдан иккинчисига айлантиришга хизмат қиладиган энергетика Т.сининг ахамияти катта. Ҳарбий Т. (танклар, артиллерия, ракета қурилмалари, учиш аппаратлари, сув ости ва сув усти кемалари ва б.) алохида Т. воситалари гуруҳини ташкил қилади.

    Ишлаб чиқариш.да қатнашмайдиган Т.га маиший хизмат кўрсатиш Т.си (кир ювиш, ошхона машиналари ва б.); транспорт Т.си (енгил автомобиллар, велосипедлар ва б.); спорт Т.си (пойга мотоцикллари ва б.) киради. Ишлаб чиқариш.нинг тармоқ структурасига қараб (мас., саноат Т.си, транспорт Т.си, қ. х. Т.си) ёки и. ч. нинг алохида структура бўлинмаларига қараб (мас., авиация Т.си, мелиорация Т.си), баъзан Т. алохида тармоқларининг табиийилмий асосига қараб (мас., ядро Т.си, совитиш Т.си, хисоблаш Т.си ва б.) таснифланади.

    Унумдорлик, пухталик ва тежамлилик Т.нинг энг муҳим кўрсаткичларидир. Т.нинг унумдорлиги вақт бирлиги ичида тайёрланган (ишлов берилган, ташилган ва б.) маҳсулот миқдори билан аниқланади. Т.нинг пухталиги зарур миқдорда сифатли маҳсулот бериш хусусияти ёки технологик вазифани белгиланган муддатда бажариш билан ифодаланади. Т.нинг те жамлилиги ишлатиладиган хом ашё, материаллар, ёқилғи, энергия, ёрдамчи қурилмаларнинг таннархи билан белгиланади.

    Т.нинг унумдорлиги, пухталиги ва тежамлилигини ошириш учун уни такомиллаштириб бориш, иш жараёнларини автоматлаштириш зарур.

    Т.нинг тараққиёт даври Т. воситаларини янгилаш суръатини янада тезлаштириш, буюмларни стандартлаш ва унификациялаш, радиотехника, электроника, авиация, космонавтика, автоматик бошқариш ва ростлаш тизимлари, ҳисоблаш Т.си, ахборотлар технологияси ва б. ривожланиши билан ифодаланади. Саноатда автоматлаштиришнинг ривожланиши автомат линиялар ва автомат цехлар, автомат здлар яратишга олиб келди, ахборотлар технологиялари ривожланди.

    Т.ни ривожлантириш фан ва техника тараққиётининг муҳим шартидир. Т.ни ривожлантиришда фан ютуқларидан кенг фойдаланилади. Ҳоз. замон фани, и. ч.нинг муҳим ютуқлари табиий ва Т. фанлари кашфиётларига таянади. Т. фан ютуқлари асосида ривожланиб бориб, фан олдига янги масалалар қўяди. Фан ва Т.нинг ривожланиб, улар орасидаги ўзаро боғланишни тақозо этади. Т.нинг ривожланиши мамлактларнинг географик, иклим шароити ва б.га ҳам боғлиқ. Mac, Буюк Британияда кемасозлик, денгиз ва порт ишлари Т.си, Германияда станоксозлик, тоғкон ва металлургия Т.си, Японияда электротехника ва радиоэлектроника, Швейцарияда аник, асбобсозлик Т.си, Финляндияда ёғочтахта саноати Т.си, АҚШ ва Россияда ракетасозлик, космонавтика, Ўзбекистонда гидротехника, кибернетика, тўқимачилик, машинасозлик, қишлоқ хўжалиги.машинасозлиги саноати ва б. ривожланган. Т. истиқболида йирик илмий-техника масалалари — инсоннинг Қуёш системасидаги сайёраларга учиши, жаҳон миқёсида радио, телеграф, телефон ва телевизион алоқаларнинг ривожланиши, янги турдаги тиббиёт аппаратлари ва б.нинг яратилиши ва фан ютуқларини умумлаштириш талаб қилинади. Т. тараққиётига Архимед, А. Герон, И. Гутенберг, И. Фёдоров, X. Гюйгенс, И. П. Кулибин, Леонардо да Винчи, Н. Коперник, Г. Галилей, И. Ньютон, Д. Уатт, Е. А. Черепанов ва М. Е. Черепанов, А. Нартов, П. П. Аносов, Д. Стефенсон, П. Шиллинг, Б. Якоби, С. Морзе, М. Фарадей, Д. Максвелл, Д. И. Менделеев, Г. Бессемер, Р. Дизель, А. Ф. Можайский, В. Рентген,

    A. Эйнштейн, К. Э. Циолковский, С. П. Королёв ва б. катта ҳисса қўшган. Шарқда Т. тараққиёти Беруний, Ибн Сино, Улуғбек, Аҳмад алФарғоний каби алломалар; кейинчалик Ўзбекистонда И. Ф. Белянский ва В. П. Грабовский (телевидение) каби ихтирочилар, Ўзбекистонда ФА академиклари С. Азимов, Р. Бекжонов, А. Воҳидов, Ҳ. Рахматуллин, Ў. Расулов, Т. Рашидов, Ҳ. Усмонхўжаев, Ҳ. Фозилов, М. Ўрозбоев,

    B. Қобулов, П. Ҳабибуллаев, М. Ҳамидхонов, М. Ҳожинова ва б. олимлар номи билан боғлиқ.

    Турсунбой Рашидов, Миркомил Мирбобоев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.