Kon sanoati

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 543-b. — ziyouz.com

Kon sanoati KON SANOATI, kon qazib oliş sanoati — foydali qazilmalar konlarini qidiriş, ularni yer ostidan kazib oliş, dastlabki qayta işlaş — boyitiş böyiça i.ç. tarmoqlari majmui. K.s. kuyidagi asosiy guruhlarga bölinadi: 1) yoqilği (neft, tabiiy gaz, kömir, slanets, torf) qazib oliş sanoati; 2) ruda (temir rudasi, marganets rudasi, rangli metallar, asil va noyob metallar rudalari, radioaktiv elementlar) qazib oliş sanoati; 3) nometall qazilma va mahalliy quriliş materiallari sanoati (marmar, fanit, asbest, bör, dolomit, kvarsit, kaolin, gips, mergel, dala şpati, ohaktoş va b.ni qazib oliş); 4) kon-kimyo (apatit, kaliy tözlari, nefelin, selitra, oltingugurt kolçedani, bor rudalari, fosfat xom aşyosi qazib oliş) sanoati; 5) gidromineral suvlar (mineral yer osti suvlari, suv ta'minoti va b. maqsadlar uçun suv) oliş sanoati.

Kon işi qad. davrlardan beri ma'lum. 18-a. oxiri — 19-a. boşlaridan jadal rivojlana boşladi. 20-a. oxirlariga kelib dunyoda yiliga 5 mlrd. t dan ziyod kömir, 3 mlrd.t dan ziyod neft, 2,3—2,5 trln. m3 tabiiy gaz va 1 mlrd. t temir rudasi qazib olinmoqda. Boşqa turdagi mineral xom aşyoni qazib oliş hajmi kamroq. Jumladan, dunyoda keyingi vaqtda yiliga 2,2—2,3 ming t oltin qazib olinmoqda. Jahonda uran yetkazib beruvçi yirik mamlakatlar qatoriga Kanada, Avstraliya va JAR, kaliy tözlari böyiça Kanada va Germaniya davlatlari kiradi. Temir rudasini qazib oliş iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda ham (AQŞ, Kanada, Avstraliya, JAR, Şvetsiya, şuningdek, Rossiya va Ukraina), rivojlanayotgan mamlakatlarda ham (Xitoy, Braziliya, Hindiston, Venesuela, Liberiya) keng miqyosda amalga oşirilmoqda.

Xalqaro geografik mehnat taqsimotining çuqurlaşişi va yanada rivojlanişi dunyoda 6 ta yirik K.s. markazlarining şakllanişiga olib keldi. Ularning hissasiga jami qazib olingan xom aşyo va yoqilğining 2/3 qismi töğri kelmokda. Şunday mamlakatlar qatoriga AQŞ, Kanada, Avstraliya, JAR, Rossiya va Xitoy kiradi. K.s. köpçilik boşqa mamlakatlarda ham rivojlangan. Lekin ularda xom aşyo yoki yoqilğining bir-ikki turi kazib olinadi, xolos. Jumladan, dunyoda kömir qazib olişda Polşa, mis rudasi qazib olişda Çili, qalay rudasi qazib olişda Malayziya, neft qazib olişda Fors körfazi mamlakatlari yuqori örinlarni egallaydi.

Özbekiston Respublikasi jahonda K.s. yuqori rivojlangan mamlakatlar qatoridan mustahkam örin olgan. Hozirga qadar Özbekistonda hammasi bölib 2,7 mingdan ziyod istiqbolli turli foydali qazilma konlari aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral-xom aşyo turlarini öz içiga oladi. Muhim strategik manbalar — neft va gaz kondensati, tabiiy gaz böyiça 155 ta kon, qimmatbaho metallar böyiça 40 dan ortiq, rangli, nodir va radiaktiv metallar böyiça 40, kon-kimyo xom aşyosi böyiça 15 ta kon va b. qidirib topilgan va işga tuşirilgan.

Oltin, uran, neft, fosforitlarning razvedka qilingan zahiralari böyiça Özbekiston jahonda yetakçi örinni egallaydi. Respublika jahonda oltin zahiralari böyiça 4-örinda, mis zahiralari böyiça 10—11 örinda, uran zahiralari böyiça 7—8 örinda turadi (2001) (yana q. Gaz sanoati, Rangli metallurgiya, Kumir sanoati, Neft sanoati, Oltin sanoati, Temir ruda sanoati).

Abduhakim Qayumov.

Q.: Gaz sanoati, Neft sanoati, Oltin sanoati, Rangli metallurgiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОН САНОАТИ, кон қазиб олиш саноати — фойдали қазилмалар конларини қидириш, уларни ер остидан казиб олиш, дастлабки қайта ишлаш — бойитиш бўйича и.ч. тармоқлари мажмуи. К.с. куйидаги асосий гуруҳларга бўлинади: 1) ёқилғи (нефть, табиий газ, кўмир, сланец, торф) қазиб олиш саноати; 2) руда (темир рудаси, марганец рудаси, рангли металлар, асил ва ноёб металлар рудалари, радиоактив элементлар) қазиб олиш саноати; 3) нометалл қазилма ва маҳаллий қурилиш материаллари саноати (мармар, фанит, асбест, бўр, доломит, кварцит, каолин, гипс, мергель, дала шпати, оҳактош ва б.ни қазиб олиш); 4) кон-кимё (апатит, калий тўзлари, нефелин, селитра, олтингугурт колчедани, бор рудалари, фосфат хом ашёси қазиб олиш) саноати; 5) гидроминерал сувлар (минерал ер ости сувлари, сув таъминоти ва б. мақсадлар учун сув) олиш саноати.

Кон иши қад. даврлардан бери маълум. 18-а. охири — 19-а. бошларидан жадал ривожлана бошлади. 20-а. охирларига келиб дунёда йилига 5 млрд. т дан зиёд кўмир, 3 млрд.т дан зиёд нефть, 2,3—2,5 трлн. м3 табиий газ ва 1 млрд. т темир рудаси қазиб олинмоқда. Бошқа турдаги минерал хом ашёни қазиб олиш ҳажми камроқ. Жумладан, дунёда кейинги вақтда йилига 2,2—2,3 минг т олтин қазиб олинмоқда. Жаҳонда уран етказиб берувчи йирик мамлакатлар қаторига Канада, Австралия ва ЖАР, калий тўзлари бўйича Канада ва Германия давлатлари киради. Темир рудасини қазиб олиш иқтисодий ривожланган мамлакатларда ҳам (АҚШ, Канада, Австралия, ЖАР, Швеция, шунингдек, Россия ва Украина), ривожланаётган мамлакатларда ҳам (Хитой, Бразилия, Ҳиндистон, Венесуэла, Либерия) кенг миқёсда амалга оширилмоқда.

Халқаро географик меҳнат тақсимотининг чуқурлашиши ва янада ривожланиши дунёда 6 та йирик К.с. марказларининг шаклланишига олиб келди. Уларнинг ҳиссасига жами қазиб олинган хом ашё ва ёқилғининг 2/3 қисми тўғри келмокда. Шундай мамлакатлар қаторига АҚШ, Канада, Австралия, ЖАР, Россия ва Хитой киради. К.с. кўпчилик бошқа мамлакатларда ҳам ривожланган. Лекин уларда хом ашё ёки ёқилғининг бир-икки тури казиб олинади, холос. Жумладан, дунёда кўмир қазиб олишда Польша, мис рудаси қазиб олишда Чили, қалай рудаси қазиб олишда Малайзия, нефть қазиб олишда Форс кўрфази мамлакатлари юқори ўринларни эгаллайди.

Ўзбекистон Республикаси жаҳонда К.с. юқори ривожланган мамлакатлар қаторидан мустаҳкам ўрин олган. Ҳозирга қадар Ўзбекистонда ҳаммаси бўлиб 2,7 мингдан зиёд истиқболли турли фойдали қазилма конлари аниқланган. Улар 100 га яқин минерал-хом ашё турларини ўз ичига олади. Муҳим стратегик манбалар — нефть ва газ конденсати, табиий газ бўйича 155 та кон, қимматбаҳо металлар бўйича 40 дан ортиқ, рангли, нодир ва радиактив металлар бўйича 40, кон-кимё хом ашёси бўйича 15 та кон ва б. қидириб топилган ва ишга туширилган.

Олтин, уран, нефть, фосфоритларнинг разведка қилинган заҳиралари бўйича Ўзбекистон жаҳонда етакчи ўринни эгаллайди. Республика жаҳонда олтин заҳиралари бўйича 4-ўринда, мис заҳиралари бўйича 10—11 ўринда, уран заҳиралари бўйича 7—8 ўринда туради (2001) (яна қ. Газ саноати, Рангли металлургия, Кумир саноати, Нефть саноати, Олтин саноати, Темир руда саноати).

Абдуҳаким Қаюмов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.