Tezoqar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com
Tezoqar — suvning oqimini kanalning balandlikda joylaşgan qismidan pastroq qismiga katta tezlikda ötkazadigan qisqa kanal yoki nov şaklidagi gidrotexnika inşooti. T. beton, temirbeton, xarsang toş kabi mustahkam quriliş materiallaridan quriladi. T.ning hajmi, nişabi qöllanilayotgan material doş berişi mumkin bölgan eng katta oqim tezligi hisobga olingan holda belgilanadi. T.ning suv sarfi bir neça m3/s dan yuzlab m3/s gaça bölişi mumkin. Oqim tezligini kamaytiriş uçun T. tubida, ba'zan esa yon devorlarida kvadrat yoki töğri burçakli kesimdan iborat qovurğa şaklidagi ğadirbudirlar (qabariq şakllar, dumalok, toşlar) hosil qilinadi. Bular odatda T. qurilgan materiallardan yasaladi.
T. boşlaniş qismi (ponur); tezoqar nov (şovva), söndirgiç (suv qurilma qism energiyani söndirgiç) va novni kuyi kanal bilan tutaştiruvçi çiqargiç qismlardan iborat böladi. T.ning boş qismi yuqoridagi kanalni nov bilan ravon boğlaydi; novning köndalang kesimi töğri törtburçak yoki trapetsiya şaklida, eni özgaruvçan yoki doimiy böladi. Özgaruvçan enli T.da oqim eni (şovva) torayadi yoki kengayadi. Örta Osiyodagi suğoriş sistemalarida (Xorazm viloyatidagi Ğazovot, Polvon, Samarkand viloyatida Miyonqol, Toşkent viloyatidagi Şim. Toşkent va b. kanallarda) şovvaning yuqori qismi keng, pastki qismi tor bölgan yangi konstruksiyadagi T. qurilgan. Bu esa suvning novda ravon yoyilib oqişini va inşootlarning mustahkam va uzoq mudsat işlanişi ta'minlaydi (q. Şarşara).
Ziyomiddin Artukmetov.
Q.: Şarşara
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЗОҚАР — сувнинг оқимини каналнинг баландликда жойлашган қисмидан пастроқ қисмига катта тезликда ўтказадиган қисқа канал ёки нов шаклидаги гидротехника иншооти. Т. бетон, темирбетон, харсанг тош каби мустаҳкам қурилиш материалларидан қурилади. Т.нинг ҳажми, нишаби қўлланилаётган материал дош бериши мумкин бўлган энг катта оқим тезлиги ҳисобга олинган ҳолда белгиланади. Т.нинг сув сарфи бир неча м3/с дан юзлаб м3/с гача бўлиши мумкин. Оқим тезлигини камайтириш учун Т. тубида, баъзан эса ён деворларида квадрат ёки тўғри бурчакли кесимдан иборат қовурға шаклидаги ғадирбудирлар (қабариқ шакллар, думалок, тошлар) ҳосил қилинади. Булар одатда Т. қурилган материаллардан ясалади.
Т. бошланиш қисми (понур); тезоқар нов (шовва), сўндиргич (сув қурилма қисм энергияни сўндиргич) ва новни куйи канал билан туташтирувчи чиқаргич қисмлардан иборат бўлади. Т.нинг бош қисми юқоридаги канални нов билан равон боғлайди; новнинг кўндаланг кесими тўғри тўртбурчак ёки трапеция шаклида, эни ўзгарувчан ёки доимий бўлади. Ўзгарувчан энли Т.да оқим эни (шовва) тораяди ёки кенгаяди. Ўрта Осиёдаги суғориш системаларида (Хоразм вилоятидаги Ғазовот, Полвон, Самарканд вилоятида Миёнқол, Тошкент вилоятидаги Шим. Тошкент ва б. каналларда) шовванинг юқори қисми кенг, пастки қисми тор бўлган янги конструкциядаги Т. қурилган. Бу эса сувнинг новда равон ёйилиб оқишини ва иншоотларнинг мустаҳкам ва узоқ мудцат ишланиши таъминлайди (қ. Шаршара).
Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.