Tibet muxtor rayoni
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 365–366-b. — ziyouz.com
Tibet muxtor rayoni TIBET MUXTOR RAYONI, Tibet (xitoyça Sitszan) — Xitoyning jan. ğarbiy qismidagi ma'muriy birlik, Tibet toğligida. Mayd. 1,2 mln. km2. Aholisi 2,52 mln. kişi (1998). Ma'muriy markazi — Lxasa ş.
Aholisining aksari qismini tibetlar, şuningdek, ularga yaqin syan, nu, dulun, abor, lişmi, dafla xalqlari taşkil etadi. Tibetbirma guruhlari tilida sözlaşadi; buddizmlamaizm diniga e'tiqod qiladi. Asosan, qişloqlarda yaşaydi, şahar kam. Xöjaligi. Iktisodiyotiningetakçi tarmoği — qişloq xöjaligi. Uning yalpi mahsulotining 60% dan ortiğini dehqonçilik beradi. Dare vodiylari va toğlarning yon bağirlarida arpa, suli, nöxat, greçixa, jan.şarqida buğdoy va şoli yetiştiriladi. Sabzavot ekinlari ekiladi, mevaçilik bilan şuğullaniladi. Yaylov çorvaçiligi rivojlangan, qöy, eçki, yilqi, eşak, dehqonçilik rnlarida qoramol, çöçqa boqiladi. Çorvaçilikning asosiy mahsuloti — qöy juni va könteri.
T.m.r. hududida toşkömir, tuz, oltin konlari topilgan. GES köp. Işlab beruvçi mayda korxonalar bor. Lxasada energetika jihozlari va çöyan quyiş, könteri va gilam, Çamdoda könçilik, Şigatsze va Jangdze ş.larida gilam tukiş korxonalari işlab turibdi. Şuningdek, taxta tiliş, ğişt zdlari, farmatsevtika, töqimaçilik sanoatlari mavjud.
Tarixi. Tibet xalqi mil.av. 6—5-a. larda Kukunor rnidan Tibet hududiga köçib ötgan syanlarning avtoxtonlar bilan qöşilib ketişidan kelib çiqqan. Mil. 7-a.dan syanlarning bir qismi dehqonçilik bilan şuğullangan. Öşa davrda Tibetning jan.şarqiy qismidagi Yarlunga hukmdori Namri barça qabilalarni birlaştirgan. Uning öğli Sronszangambo (649 y.da vafot etgan) Tibet davlatiga asos solgan. 7-a.ning 1yarmidaTibetda yozma manbalar yaratilgan. Tisongdetsen hukmronligi davrida (755—791) Tibet ayniqsa ravnaq topgan. 7—9-a.larda Tibetda zamindorlik munosabatlari yuzaga kelgan. 787 y.dan buddizm davlat diniga aylangan. Langdarma hukmronlik qilgan davrda (836—842) buddistlar ta'qib ostiga olina boşlandi, uning ölimidan söng Tibet bir neçta mustaqil hokimliklarga parçalanib ketdi. 11—12-a.larda bir kança budda sektalari yuzaga keldi, monastirlar qurildi, ularning yiriklari atrofidagi hududlar bilan özlarini mustaqil teokratik davlat deb hisobladilar. 13—14-a.larda Tibet möğullar sulolasi Yuanga tobe.
TibetSiçuan katga yöli. bölgan. 14- a. oxiri — 15-a. boşida rohib Szonkaba (1357—1419) yangi budda sektasi — Gelugbani tuzdi. Uşbu sekta rohiblari sariq kiyim kiyganligi sababli, uni «Sariq din» deb xam ataşadi. 16-a.dan uning boşliği dalaylama unvoni bilan Tibetni boşqargan. 1720 y. manjurlar Lxasani bosib oldi. 1792 y.da esa Sin imperiyasi uni öz tarkibiga qöşib oldi.
Sinxay inqilobi (191113) davrida Sin sulolasi tugatilib, manjurlar Tibetdan quvib çiqarildi. 13dalaylama Pekin bilan butkul alokani uzganligini e'lon qildi. 1930-y.lar örtalarigaça TibetXitoy çegarasidagi keskinlik davom etdi. Öşa vaktdan gomindançilar bilan Tibet örtasidagi munosabat bir kadar meyorlaşdi. Biroq Tibet inglizlar ta'sirida edi. Xalq inqilobi ğalabasi arafasida Tibet ma'murlari gomindançilar hukumati bilan barça aloqani uzdi, 1949 y. 4 noyab.da hukumat, monastir vakillaridan tuzilgan Buyuk majlisda Tibetni rasmiy ravişda mustaqil deb e'lon qildi. XXR hukumati 1950 i. 20 yanv.da Tibet masalasi böyiça bayonot e'lon qildi, unga kura Lxasa muzokaralar uçun öz vakillarini Pekinga jönatişi közda tutilgan. 1950 y. okt.da Xitoy qöşinlari Tibetning markaziy rnlariga qarab yuriş boşladi. Tibet hukumati Xitoy taklifini qabul etib, 1951 y. 23 mayda Xitoy xalq hukumati bilan «Tibetni tinç yöl bilan ozod etiş masalalari töğrisida şartnoma» imzolandi. Şartnomaga köra, Tibetga Xitoy tarkibidagi milliy muxtoriyat huquqi berilişi közda tutildi. 1950- y.larning 2yarmida vaziyat keskinlaşdi. Lxasada 1959 y. martda isyon kötarildi. 14dalaylama Hindistonga ötib ketdi. 1965 y. T.m.r. tuzildi.
Adabiyoti. Tibetliklarning qad. oğzaki ijodi mif, epos («Geseriada»), afsona, qöşiq, ertak, aforizmlar körinişida ifodalangan. Buddizmning tarkalişi bilan budda miflari yuzaga keldi. Yozma adabiyotning ilk rivojlanişi Tibet zamindorlari davlatining qaror topişi, yuksalişi va inqiroziga töğri keldi. Tibet adabiyoti qad. turkiylar, ayniqsa, uyğurlar adabiyotiga yaqin bölgan, unga öz ta'sirini ötkazgan. Öşa davrda «Ramayana»ning tibetça naqli yaratildi. 11 — 14-a.larda adabiyotning an'anaviy tarkibi: tarjima asarlari, tibetlik mualliflarning original qölyozmalari, tarixiy asarlari va h.k.ni yaratiş avj oldi. Keyinroq (15—19-a.lar) adabiyot GelugBa budda sektasining siyosiy qaraşlari va diniy e'tiqodlarini sistemalaştiriş va tarğibot qilişga xizmat qildi. Inson tuyğulari asarlarda deyarli yoritilmagan. Ularning asosiy vazifasi — dindorlar intizomi namunasi meyorlarini yaratişdan iborat edi. 18-a. boşlarida 6dalaylama Sanjanjamso davrida dunyoviy lirik şe'riyat yuzaga keldi. Biroq bu an'ana uzoq davom etmadi. Keyingi yillar adabiyotida grammatik, astrologik, astronomik va tibbiyot sohalariga oid asarlar yaratildi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Tibetning muhim san'at yodgorliklari zamindorlik munosabatlari avj olgan davrlarda yaratildi. Örta asr Tibet me'morligi mamlakatning yovvoyi va çöl tabiati bilan mutanosib ravişda özining keskinligi va mahobatliligi bilan ajralib turadi. Toğ çöqqilariga qal'aqasrlar qurilgan. Toğ etaklari va çöqqilarida joylaşgan monastirlar bir neça qator devorlar bilan öralgan bölib, boş ibodatxona şimolga qaragan, atrofida maydonlar, yon bağirlarda amfiteatr körinişida monaxlar uyjoylari bölgan. Lxasadagi Potala saroyqal'asi örta asrning öziga xos me'moriy obidasi hisoblanadi.
Tibetning örta asr tasviriy san'ati buddizmga böysungan, asosan, monastirlarda rivojlangan bölib, devor yozuvlari va «tanka» ikonalari sifatida yaratilgan. Skulpturalar yoğoç, gil, metalldan yasalgan. 20-a.ga qadar Tibetda manzarali bezak san'atining kaştaçilik, jezdan ibodat va maişiy buyumlar, musiqa asboblari tayyorlaş, gilamlar töqişning an'anaviy turlari saklanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИБЕТ МУХТОР РАЙОНИ, Тибет (хитойча Сицзан) — Хитойнинг жан. ғарбий қисмидаги маъмурий бирлик, Тибет тоғлигида. Майд. 1,2 млн. км2. Аҳолиси 2,52 млн. киши (1998). Маъмурий маркази — Лхаса ш.
Аҳолисининг аксари қисмини тибетлар, шунингдек, уларга яқин цян, ну, дулун, абор, лишми, дафла халқлари ташкил этади. Тибетбирма гуруҳлари тилида сўзлашади; буддизмламаизм динига эътиқод қилади. Асосан, қишлоқларда яшайди, шаҳар кам. Хўжалиги. Иктисодиётинингетакчи тармоғи — қишлоқ хўжалиги. Унинг ялпи маҳсулотининг 60% дан ортиғини деҳқончилик беради. Даре водийлари ва тоғларнинг ён бағирларида арпа, сули, нўхат, гречиха, жан.шарқида буғдой ва шоли етиштирилади. Сабзавот экинлари экилади, мевачилик билан шуғулланилади. Яйлов чорвачилиги ривожланган, қўй, эчки, йилқи, эшак, деҳқончилик рнларида қорамол, чўчқа боқилади. Чорвачиликнинг асосий маҳсулоти — қўй жуни ва кўнтери.
Т.м.р. ҳудудида тошкўмир, туз, олтин конлари топилган. ГЭС кўп. Ишлаб берувчи майда корхоналар бор. Лхасада энергетика жиҳозлари ва чўян қуйиш, кўнтери ва гилам, Чамдода кўнчилик, Шигацзе ва Жангдзе ш.ларида гилам тукиш корхоналари ишлаб турибди. Шунингдек, тахта тилиш, ғишт здлари, фармацевтика, тўқимачилик саноатлари мавжуд.
Тарихи. Тибет халқи мил.ав. 6—5-а. ларда Кукунор рнидан Тибет ҳудудига кўчиб ўтган цянларнинг автохтонлар билан қўшилиб кетишидан келиб чиққан. Мил. 7-а.дан цянларнинг бир қисми деҳқончилик билан шуғулланган. Ўша даврда Тибетнинг жан.шарқий қисмидаги Ярлунга ҳукмдори Намри барча қабилаларни бирлаштирган. Унинг ўғли Сронцзангамбо (649 й.да вафот этган) Тибет давлатига асос солган. 7-а.нинг 1ярмидаТибетда ёзма манбалар яратилган. Тисонгдэцэн ҳукмронлиги даврида (755—791) Тибет айниқса равнақ топган. 7—9-а.ларда Тибетда заминдорлик муносабатлари юзага келган. 787 й.дан буддизм давлат динига айланган. Лангдарма ҳукмронлик қилган даврда (836—842) буддистлар таъқиб остига олина бошланди, унинг ўлимидан сўнг Тибет бир нечта мустақил ҳокимликларга парчаланиб кетди. 11—12-а.ларда бир канча будда секталари юзага келди, монастирлар қурилди, уларнинг йириклари атрофидаги ҳудудлар билан ўзларини мустақил теократик давлат деб ҳисобладилар. 13—14-а.ларда Тибет мўғуллар сулоласи Юаньга тобе.
ТибетСичуань катга йўли. бўлган. 14- а. охири — 15-а. бошида роҳиб Цзонкаба (1357—1419) янги будда сектаси — Гэлугбани тузди. Ушбу секта роҳиблари сариқ кийим кийганлиги сабабли, уни «Сариқ дин» деб хам аташади. 16-а.дан унинг бошлиғи далайлама унвони билан Тибетни бошқарган. 1720 й. манжурлар Лхасани босиб олди. 1792 й.да эса Цин империяси уни ўз таркибига қўшиб олди.
Синьхай инқилоби (191113) даврида Цин сулоласи тугатилиб, манжурлар Тибетдан қувиб чиқарилди. 13далайлама Пекин билан буткул алокани узганлигини эълон қилди. 1930-й.лар ўрталаригача ТибетХитой чегарасидаги кескинлик давом этди. Ўша вактдан гоминданчилар билан Тибет ўртасидаги муносабат бир кадар меъёрлашди. Бироқ Тибет инглизлар таъсирида эди. Халқ инқилоби ғалабаси арафасида Тибет маъмурлари гоминданчилар ҳукумати билан барча алоқани узди, 1949 й. 4 нояб.да ҳукумат, монастир вакилларидан тузилган Буюк мажлисда Тибетни расмий равишда мустақил деб эълон қилди. ХХР ҳукумати 1950 и. 20 янв.да Тибет масаласи бўйича баёнот эълон қилди, унга кура Лхаса музокаралар учун ўз вакилларини Пекинга жўнатиши кўзда тутилган. 1950 й. окт.да Хитой қўшинлари Тибетнинг марказий рнларига қараб юриш бошлади. Тибет ҳукумати Хитой таклифини қабул этиб, 1951 й. 23 майда Хитой халқ ҳукумати билан «Тибетни тинч йўл билан озод этиш масалалари тўғрисида шартнома» имзоланди. Шартномага кўра, Тибетга Хитой таркибидаги миллий мухторият ҳуқуқи берилиши кўзда тутилди. 1950- й.ларнинг 2ярмида вазият кескинлашди. Лхасада 1959 й. мартда исён кўтарилди. 14далайлама Ҳиндистонга ўтиб кетди. 1965 й. Т.м.р. тузилди.
Адабиёти. Тибетликларнинг қад. оғзаки ижоди миф, эпос («Гэсэриада»), афсона, қўшиқ, эртак, афоризмлар кўринишида ифодаланган. Буддизмнинг таркалиши билан будда мифлари юзага келди. Ёзма адабиётнинг илк ривожланиши Тибет заминдорлари давлатининг қарор топиши, юксалиши ва инқирозига тўғри келди. Тибет адабиёти қад. туркийлар, айниқса, уйғурлар адабиётига яқин бўлган, унга ўз таъсирини ўтказган. Ўша даврда «Рамаяна»нинг тибетча нақли яратилди. 11 — 14-а.ларда адабиётнинг анъанавий таркиби: таржима асарлари, тибетлик муаллифларнинг оригинал қўлёзмалари, тарихий асарлари ва ҳ.к.ни яратиш авж олди. Кейинроқ (15—19-а.лар) адабиёт ГэлугБа будда сектасининг сиёсий қарашлари ва диний эътиқодларини системалаштириш ва тарғибот қилишга хизмат қилди. Инсон туйғулари асарларда деярли ёритилмаган. Уларнинг асосий вазифаси — диндорлар интизоми намунаси меъёрларини яратишдан иборат эди. 18-а. бошларида 6далайлама Цанжанжамцо даврида дунёвий лирик шеърият юзага келди. Бироқ бу анъана узоқ давом этмади. Кейинги йиллар адабиётида грамматик, астрологик, астрономик ва тиббиёт соҳаларига оид асарлар яратилди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Тибетнинг муҳим санъат ёдгорликлари заминдорлик муносабатлари авж олган даврларда яратилди. Ўрта аср Тибет меъморлиги мамлакатнинг ёввойи ва чўл табиати билан мутаносиб равишда ўзининг кескинлиги ва маҳобатлилиги билан ажралиб туради. Тоғ чўққиларига қалъақасрлар қурилган. Тоғ этаклари ва чўққиларида жойлашган монастирлар бир неча қатор деворлар билан ўралган бўлиб, бош ибодатхона шимолга қараган, атрофида майдонлар, ён бағирларда амфитеатр кўринишида монахлар уйжойлари бўлган. Лхасадаги Потала саройқалъаси ўрта асрнинг ўзига хос меъморий обидаси ҳисобланади.
Тибетнинг ўрта аср тасвирий санъати буддизмга бўйсунган, асосан, монастирларда ривожланган бўлиб, девор ёзувлари ва «танка» иконалари сифатида яратилган. Скульптуралар ёғоч, гил, металлдан ясалган. 20-а.га қадар Тибетда манзарали безак санъатининг каштачилик, жездан ибодат ва маиший буюмлар, мусиқа асбоблари тайёрлаш, гиламлар тўқишнинг анъанавий турлари сакланиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.