Tibet muxtor rayoni

Tibet muxtor rayoni (qisqaça Tibet; xitoyça Sizan) — Xitoy Xalq Respublikasining janubi-ğarbiy qismidagi, Tibet toğligida joylaşgan provinsiya darajasidagi ma'muriy birlik. Maydoni taxminan 1,2 million km² bölib, inglizça Vikipediyaga köra, u maydoni böyiça Xitoyning ikkinçi yirik ma'muriy birligidir. Ma'muriy markazi — Lxasa şahri. Muxtor rayon 1965-yilda tuzilgan va madaniy-tarixiy Tibetning taxminan yarmini öz içiga oladi.12

ÖzME'da aholi soni 2,52 million kişi (1998) deb körsatilgan; inglizça Vikipediyaga köra esa hozir rayonda 3,6 million kişi yaşaydi. Aholining aksariyati tibetlar bölib, ular tibet-birma tillarida sözlaşadi va buddizmning tibet yönalişiga — lamaizmga e'tiqod qiladi. ÖzME'ga köra, aholi asosan qişloqlarda yaşaydi, şaharlar kam.

ÖzME'ga köra, iqtisodiyotning yetakçi tarmoği — qişloq xöjaligi. Daryo vodiylari va toğ yonbağirlarida arpa, suli, nöxat, marjumak, janubi-şarqda esa buğdoy va şoli yetiştiriladi, sabzavot va mevaçilik bilan ham şuğullaniladi. Yaylov çorvaçiligi rivojlangan: qöy, eçki, yilqi, eşak, dehqonçilik hududlarida qoramol va çöçqa boqiladi; asosiy mahsulotlar — jun va teri. Hududda toşkömir, tuz va oltin konlari topilgan, köplab kiçik gidroelektr stansiyalari qurilgan. Lxasa, Çamdo, Şigatse va Gyantse şaharlarida energetika jihozlari, könçilik va gilam töqiş korxonalari işlaydi.

ÖzME'ga köra, tibet xalqi miloddan avvalgi 6–5-asrlarda Kukunor atrofidan köçib kelgan syan qabilalarining mahalliy aholi bilan qöşilişidan şakllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 7-asr boşida Yarlung hukmdorlari Tibet imperiyasiga asos solgan; uning asosçisi Songtsen Gampo hisoblanadi. ÖzME'ga köra, 787-yildan buddizm davlat diniga aylangan, 9-asr örtalarida esa davlat bir neça mustaqil hokimlikka parçalanib ketgan. 11–12-asrlarda turli budda maktablari va yirik monastirlar paydo bölgan, 13–14-asrlarda Tibet möğullarning Yuan sulolasiga tobe bölgan.

14-asr oxiri — 15-asr boşida rohib Tsongkapa (1357–1419) Gelug maktabiga asos solgan; uning rohiblari sariq kiyim kiygani uçun bu yönaliş «sariq din» deb ham atalgan. 17-asrdan boşlab mamlakatni bu maktab boşliği — dalay-lama boşqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1720-yildan Tibet Manjur Sin (Tsin) sulolasi nazoratiga ötgan.

1912-yilda Sin imperiyasi qulagaç, Tibet amalda mustaqil yaşagan, biroq Xitoy Respublikasi uni öz hududi deb hisoblaşda davom etgan. 1950-yilda Xitoy Xalq ozodlik armiyasi Çamdo yaqinida tibet qöşinini mağlub etgan, 1951-yil mayida esa ikki tomon örtasida «Tibetni tinç yöl bilan ozod qiliş töğrisida» deb nomlangan, köpinça «17 banddan iborat bitim» deb ataladigan şartnoma imzolangan. Unda Tibetga Xitoy tarkibida milliy muxtoriyat va'da qilingan. 1959-yil martida Lxasada qözğolon kötarilgan va u bostirilgaç, 14-dalay-lama Hindistonga ketgan. 1965-yilda Tibet muxtor rayoni rasman taşkil etilgan. Tibetning maqomi va undagi vaziyat hozirgaça xalqaro munozaralar mavzusi bölib qolmoqda.

ÖzME'ga köra, tibetliklarning qadimgi oğzaki ijodi miflar, «Geser» eposi, afsona, qöşiq, ertak va hikmatli sözlarda ifodalangan. Buddizm tarqalişi bilan budda miflari keng yoyilgan, «Ramayana»ning tibetça talqini yaratilgan. 11–14-asrlarda tarjima asarlari, tarixiy solnomalar va original qölyozmalar köpaygan. Keyingi asrlarda adabiyot asosan diniy maqsadlarga xizmat qilgan; 18-asr boşida 6-dalay-lama Tsangyang Gyatso davrida dunyoviy lirik şe'riyat paydo bölgan, ammo bu an'ana uzoq davom etmagan.

Örta asr Tibet me'morligi qattiq tabiatga mos ravişda salobatli va keskin şakllari bilan ajralib turadi. Toğ çöqqilarida qal'a-saroylar, yonbağirlarda devorlar bilan öralgan monastirlar qurilgan. ÖzME'ga köra, Lxasadagi Potala saroy-qal'asi örta asr Tibet me'morligining eng yorqin namunasi hisoblanadi. Tasviriy san'at buddizm bilan çambarças boğliq bölib, asosan monastirlarda devoriy suratlar va «tanka» deb ataladigan matoga işlangan ikonalar şaklida rivojlangan. Yoğoç, loy va metalldan haykallar yasalgan; kaştaçilik, jezdan ibodat buyumlari va musiqa asboblari yasaş hamda gilamdözlik kabi an'anaviy hunarlar saqlanib qolgan.