Tibet toğligi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 367–368-b. — ziyouz.com

Tibet toğligi - Markaziy Osiyo, asosan, Xitoyda. Yer şaridagi eng katta va baland toğlardan. Mayd. 2 mln. km2, bal. 4000—5000 m, ba'zi tizmalarning bal. 6000—7000 m. Himolay, Qoraqurum, Kunlun, SinaTibet toğlari bilan çegaralangan. T. t. ning şim. va markaziy qismi (mahalliy nomi Çangtan) bir oz tölqinsimon yoki yassi tekislik bölib, kenglik böylab çözilgan va qiya yon bağirli toğ tizmalaridan iborat. Ayrim çöqqilarining relyefi alp tipli. Tangla, Kaylas va b. tizmalarida muzliklar bor. Toğlik çekkalaridagi tizmalarning yon bağrilari tik, relyefi kuçli parçalangan, dare vodiylari toğlarni 2—3 ming m çuqurlikkaça öyib tuşgan.

T. t. Örta dengiz geosinklinal mintaqasida joylaşgan. Uning turli qismida geologik rivojlaniş tarixi har xil. Kaynozoy örtalarigaça T. t., asosan, çökkan, köp qismida çökindi jinslar töplangan. Kaynozoy oxirlaridan yoppasiga kötarila boşlagan. Kuçli zilzilalar bölib turişi, yoş vulkan konuslari va qaynoq buloklarning mavjudligi toğ hosil böliş jarayonining davom etayotganligidan darak beradi. Foydali qazilmalardan oltin, kassiterit, polimetall rudalar, toşkömir konlari topilgan. Oqmas köllarda soda va b. minerallarning katta zaxiralari mavjud.

T. t. materik içkarisida joylaşganligi va juda baland bölganligi sababli iklimi keskin kontinental va sovuq. Çangtanda örtaça yillik t-ra 0— 5°, qiş uzoq davom etadi, —32° gaça sovuq böladi, yoğin kam yoğadi. Yoz esa salqin, iyulda ham ba'zan tuproq qatlami muzlaydi. T. t.ning jan.da iklim nisbatan iliqroq, yanv. oyining trasi 0° dan —20° gaça, iyulniki 5—15°. Toğlikning jan. va şarkidagi tizmalar okeandan keladigan nam havo massalarini tösib turadi, aksari qismida yillik yoğin 100—200 mm (asosan, krr şaklida), jan.da yozgi musson ta'sirida 500—700 mm yoğadi. Iqlimining quruqligi natijasida qor çiziği 5000—6000 m balandlikdan ötadi. T. t.ning musson ta'siridagi qismidan Xuanxe, Yanszi, Mekong, Saluin, Brahmaputra, Hind kabi yirik daryolar boşlanadi. Daryolari, asosan, qor va muzliklardan, jan.da esa yomğirdan suv oladi. Gidroenergiya zaxirasiga boy. T. t. da köl köp, ular tektonik botiqlarda joylaşgan. Yirik köllari: Namso, Selling, Dangrayum. Köllari sayoz va suvi şör, noyab.dan may oyigaça muzlaydi. T. t. ning tuproklari baland toğ daşti va çuliga xos şağal aralaş tuproq, kam çirindili. Ayrim joylarda tuprok, qatlami va ösimliklar umuman yöq. Çekka qismida unumdor toğ ötloqdaşt va toğötloq tuproklar tarqalgan. Katta maydonlarni baland toğ çöli va çala çöli qoplagan, siyrak öt va butalar usadi. Dare vodiylari butazor va töqayzor. Çorvaçilikda, asosan, yaylov sifatida foydalaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИБЕТ ТОҒЛИГИ - Марказий Осиё, асосан, Хитойда. Ер шаридаги энг катта ва баланд тоғлардан. Майд. 2 млн. км2, бал. 4000—5000 м, баъзи тизмаларнинг бал. 6000—7000 м. Ҳимолай, Қорақурум, Куньлун, СинаТибет тоғлари билан чегараланган. Т. т. нинг шим. ва марказий қисми (маҳаллий номи Чангтан) бир оз тўлқинсимон ёки ясси текислик бўлиб, кенглик бўйлаб чўзилган ва қия ён бағирли тоғ тизмаларидан иборат. Айрим чўққиларининг рельефи альп типли. Тангла, Кайлас ва б. тизмаларида музликлар бор. Тоғлик чеккаларидаги тизмаларнинг ён бағрилари тик, рельефи кучли парчаланган, даре водийлари тоғларни 2—3 минг м чуқурликкача ўйиб тушган.

Т. т. Ўрта денгиз геосинклиналь минтақасида жойлашган. Унинг турли қисмида геологик ривожланиш тарихи ҳар хил. Кайнозой ўрталаригача Т. т., асосан, чўккан, кўп қисмида чўкинди жинслар тўпланган. Кайнозой охирларидан ёппасига кўтарила бошлаган. Кучли зилзилалар бўлиб туриши, ёш вулкан конуслари ва қайноқ булокларнинг мавжудлиги тоғ ҳосил бўлиш жараёнининг давом этаётганлигидан дарак беради. Фойдали қазилмалардан олтин, касситерит, полиметалл рудалар, тошкўмир конлари топилган. Оқмас кўлларда сода ва б. минералларнинг катта захиралари мавжуд.

Т. т. материк ичкарисида жойлашганлиги ва жуда баланд бўлганлиги сабабли иклими кескин континентал ва совуқ. Чангтанда ўртача йиллик т-ра 0— 5°, қиш узоқ давом этади, —32° гача совуқ бўлади, ёғин кам ёғади. Ёз эса салқин, июлда ҳам баъзан тупроқ қатлами музлайди. Т. т.нинг жан.да иклим нисбатан илиқроқ, янв. ойининг траси 0° дан —20° гача, июлники 5—15°. Тоғликнинг жан. ва шаркидаги тизмалар океандан келадиган нам ҳаво массаларини тўсиб туради, аксари қисмида йиллик ёғин 100—200 мм (асосан, крр шаклида), жан.да ёзги муссон таъсирида 500—700 мм ёғади. Иқлимининг қуруқлиги натижасида қор чизиғи 5000—6000 м баландликдан ўтади. Т. т.нинг муссон таъсиридаги қисмидан Хуанхэ, Янцзи, Меконг, Салуин, Браҳмапутра, Ҳинд каби йирик дарёлар бошланади. Дарёлари, асосан, қор ва музликлардан, жан.да эса ёмғирдан сув олади. Гидроэнергия захирасига бой. Т. т. да кўл кўп, улар тектоник ботиқларда жойлашган. Йирик кўллари: Намцо, Селлинг, Данграюм. Кўллари саёз ва суви шўр, нояб.дан май ойигача музлайди. Т. т. нинг тупроклари баланд тоғ дашти ва чулига хос шағал аралаш тупроқ, кам чириндили. Айрим жойларда тупрок, қатлами ва ўсимликлар умуман йўқ. Чекка қисмида унумдор тоғ ўтлоқдашт ва тоғўтлоқ тупроклар тарқалган. Катта майдонларни баланд тоғ чўли ва чала чўли қоплаган, сийрак ўт ва буталар усади. Даре водийлари бутазор ва тўқайзор. Чорвачиликда, асосан, яйлов сифатида фойдаланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.