Tibet toğligi

Tibet toğligi — Markaziy Osiyodagi, asosan Xitoy Xalq Respublikasi hududida joylaşgan ulkan baland toğlik; Yer yuzidagi eng katta va eng baland toğlik hisoblanadi. ÖzME'ga köra, uning maydoni 2 mln km², örtaça balandligi 4000–5000 m, ayrim tizmalari 6000–7000 m gaça kötariladi. Rusça Vikipediya esa maydonini taxminan 2,5 mln km², örtaça balandligini 4877 m deb beradi; toğlik ğarbdan şarqqa 2500 km, janubdan şimolga 1000 km ga çöziladi.1

Tibet toğligini janubdan Himolay, şimoli-ğarbdan Qoraqurum, şimoldan Kunlun, şarqdan Xitoy-Tibet toğlari örab turadi. Rusça Vikipediyaga köra, toğlikning katta qismi Xitoyning Tibet avtonom rayonida, janubiy çekkalari esa Hindiston, Nepal va Butan hududida joylaşgan.

ÖzME'ga köra, toğlikning şimoliy va markaziy qismi — mahalliy aholi Çangtan deb ataydigan hudud — biroz tölqinsimon yoki yassi tekisliklardan va ular orasida kenglik böylab çözilgan, yonbağirlari qiya tizmalardan iborat. Ayrim çöqqilarida alp tipidagi relyef bor, Tangla, Kaylas va boşqa tizmalarda muzliklar uçraydi. Çekka tizmalarning yonbağirlari esa tik va kuçli parçalangan; daryo vodiylari 2–3 ming metr çuqurlikkaça kesib kirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, toğlikning paydo bölişi taxminan 50–55 million yil oldin Hindiston litosfera plitasining Yevrosiyo plitasiga urilişi bilan boğliq; bu jarayonda Himolay toğlari vujudga kelgan va Yevrosiyo plitasining bir qismi kötarilgan. ÖzME'ga köra, kaynozoy erasining örtalarigaça bu hudud asosan çökib, çökindi jinslar töplangan, kaynozoy oxiridan esa yoppasiga kötarila boşlagan. Kuçli zilzilalar, yoş vulqon konuslari va issiq buloqlar toğ hosil böliş jarayoni hali davom etayotganini körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, toğlik hozir ham yiliga taxminan 5 mm kötarilmoqda.

Foydali qazilmalardan oltin, kassiterit, polimetall rudalari va toşkömir konlari topilgan; oqmas köllarda soda va boşqa minerallarning katta zaxiralari bor.

Materik içkarisida va juda baland joylaşgani uçun iqlimi keskin kontinental va sovuq. ÖzME'ga köra, Çangtanda yillik örtaça harorat 0–5°, qiş uzoq, sovuq −32° gaça yetadi, yozda ham ba'zan tuproq muzlaydi. Janubda iqlim iliqroq: yanvarda 0° dan −20° gaça, iyulda 5–15°. Çekka tizmalar okeandan keladigan nam havoni tösgani sababli köp joylarda yiliga 100–200 mm yoğin tuşadi, janubda esa yozgi musson ta'sirida 500–700 mm gaça yetadi. Qor çiziği 5000–6000 m balandlikdan ötadi.

Tibet toğligida Osiyoning eng yirik daryolari — Xuanxe, Yanszi, Mekong, Saluin, Brahmaputra va Hind boşlanadi. Ular asosan qor va muzliklardan, janubda esa yomğirdan töyinadi. Toğlikda tektonik botiqlarda joylaşgan köl köp; ularning yiriklari — Namtso, Selling va Dangrayum. Köllar sayoz, suvi şör bölib, noyabrdan maygaça muzlab yotadi.

Tuproqlari asosan baland toğ daşti va çöliga xos, şağalli va çirindisi kam; ayrim joylarda tuproq ham, ösimlik ham yöq. Katta maydonlarni baland toğ çöllari va çala çöllari egallaydi. ÖzME'ga köra, toğlik asosan yaylov sifatida foydalaniladi.

Rusça Vikipediyaga köra, toğlikning tub aholisi 3 million kişi atrofida. Aholi köçmançi çorvaçilik bilan — yak, qöy, eçki, eşak va xaçir boqiş bilan şuğullanadi; arpa, nöxat, buğdoy, suli kabi ekinlar yetiştiriladi. Toğlik orqali dunyodagi eng baland toğ temir yöli — Tsinxay-Tibet temir yöli ötgan.