Tillar oilasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 385–386-b. — ziyouz.com
Tillar oilasi — kelib çiqişi jihatidan özaro qarindoş, tuzilişi va ayrim leksikgrammatik xususiyatlariga köra öxşaş tillar majmui. T.o.ni taşkil etuvçi tillarning bir-biriga yaqin yoki uzoq qarindoşligi tilşunoslikda qiyosiytarixiy metod orqali belgilanadi. Oila tuşunçasi terminologik jihatdan hajman özgaruvçandir. Qarindoş tillarning ayni bir majmuasi goğ guruh deb, goh oila deb atalişi mumkin. Mas., eroniy tillar öz içki bölinişi nuqtai nazaridan oila deb, hindevropa tillari oilasiga mansubligi jihatidan esa guruh deb atalişi mumkin. Aniqlanişi qiyin va özaro ança uzoklaşib ketgan tillarning oilalari (mas., indeys tillari) uçun «makrooila», «filiya», «fila» terminlari ham qöllanadi.
Har bir T.o. bir neça önlab tillarni öz içiga oladi va ular, öz navbatida, bir-biriga yaqinligiga qarab, tarmoqlarga (şoxobçalarga) bölinadi. Tarmoqlardagi tillarning özaro yaqinligi ham bir xil bölmaydi. Şunga köra, ular guruhlarga, guruxlar esa guruhçalarga bölinib, tasnif va tavsif etiladi. Mas., uzbek, uygur, qirğiz, qozoq, tuva, qaraim, tatar, boşqird, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, çuvaş singari 20 dan ortiq til turkiy T.o.ni taşkil etadi. Uşbu oila, öz navbatida, 6 ta guruh va guruhçalarga bölinadi (A.N.Samoyloviç tasnifi).
Jahon tillarini 200 y.dan beri qiyosiytarixiy metod asosida tadqiq etiş natijasida T.o.ning genealogik (kelib çiqişiga köra) tasnifi yaratilgan. Lekin ayrim ulik tillar va jonli tillar (mas., yapon, koreys, ayn, bask tillari va b. tillar) yetarli darajada örganilmaganligi tufayli, ularni biror til oilasiga kiritiş qiyin. Tillarni anik,, batafsil örganiş, tadqiq etiş T.o.ni töğri belgilaşga yordam beradi. Keyingi yillardagi tadqiqotlar tufayli hom T.o. yöqligi, balki bitta somhom (afroosiyo) T.o. borligi aniqlangan. Bir qator tilşunoslar möğul, tungusmanjur va turkiy tillarni (bularning har biri alohida T.o. hisoblanadi) bir umumiy T.o.ga — oltoy T.o.ga birlaştiradilar. Boşka guruh tilşunoslar esa oltoy, hindevropa, somhom, ural, dravid kabi tillar (juda qad. zamonlarda) qarindoş bölgan deb, ularni bitta T.o.ga birlaştirganlar (q. Nostratik tillar). Lekin bunday faraziyalar hozirça öz isbotini topgani yöq.
Amerika va Afrikadagi mahalliy aholining tillari juda köp va xilmaxil bölsada, ularning aksariyati yaxşi örganilmagan. Ularning kam örganilganligi hamda mahalliy tillarning borgan sari kamayib borayotganligi uşbu hududlarda T.o. ni töğri belgilaşga imkon bermaydi. Şunday bölsada, indeys tillarining Şim. Amerikada 7 ta, Meksika va Markaziy Amerikada 3 ta, Jan. Amerikada 20 dan ortiq oilasi borligi aniqlangan. Har bir oila 15— 20 tadan 100 tagaçatilni qamrabolgan. Mac, Markaziy va Jan. Amerikada keng tarqalgan çibça T.o., öz navbatida, 20 guruhga bölinadi va jami 70 ga yaqin tilni qamrab oladi.
Hoz. jahonda tillarning umumiy soni 2500 tadan 5000 tagaça deb taxmin qilinadi. Biroq tillar va T.o.ning aniq miqdorini aytiş qiyin, çunki turlituman tillar va bir tilning lahjalari örtasidagi tafovutlar köpinça şartli xususiyatga ega. Bir qator tillarning haqiqatan mustaqil tilmi yoki lahjami ekanligi anik, belgilanmagan. Ayrim çalkaşlik yoki olimlar urtasidagi kelişmovçiliklarga qaramay, tillarning genealogik tasnifi 2000 dan ortik, tilni bir neça T.o.ga (hindevropa, finugor, turkiy, muğul, somhom, tungusmanjur, xitoytibet, dravid, papuas, indeys, nigerkongo, sudan va b. T.o.ga) birlaştiradi.
Ad.: Ivanov V.V., Genealogiçeskaya klassifikatsiya yazikov i ponyatiye yazikovogo rodstva, M., 1954; Teoretiçeskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, M., 1980; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Q.: Nostratik tillar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛЛАР ОИЛАСИ — келиб чиқиши жиҳатидан ўзаро қариндош, тузилиши ва айрим лексикграмматик хусусиятларига кўра ўхшаш тиллар мажмуи. Т.о.ни ташкил этувчи тилларнинг бир-бирига яқин ёки узоқ қариндошлиги тилшуносликда қиёсийтарихий метод орқали белгиланади. Оила тушунчаси терминологик жиҳатдан ҳажман ўзгарувчандир. Қариндош тилларнинг айни бир мажмуаси гоғ гуруҳ деб, гоҳ оила деб аталиши мумкин. Мас., эроний тиллар ўз ички бўлиниши нуқтаи назаридан оила деб, ҳиндевропа тиллари оиласига мансублиги жиҳатидан эса гуруҳ деб аталиши мумкин. Аниқланиши қийин ва ўзаро анча узоклашиб кетган тилларнинг оилалари (мас., индейс тиллари) учун «макрооила», «филия», «фила» терминлари ҳам қўлланади.
Ҳар бир Т.о. бир неча ўнлаб тилларни ўз ичига олади ва улар, ўз навбатида, бир-бирига яқинлигига қараб, тармоқларга (шохобчаларга) бўлинади. Тармоқлардаги тилларнинг ўзаро яқинлиги ҳам бир хил бўлмайди. Шунга кўра, улар гуруҳларга, гурухлар эса гуруҳчаларга бўлиниб, тасниф ва тавсиф этилади. Мас., узбек, уйгур, қирғиз, қозоқ, тува, қараим, татар, бошқирд, туркман, озарбайжон, турк, гагауз, чуваш сингари 20 дан ортиқ тил туркий Т.о.ни ташкил этади. Ушбу оила, ўз навбатида, 6 та гуруҳ ва гуруҳчаларга бўлинади (А.Н.Самойлович таснифи).
Жаҳон тилларини 200 й.дан бери қиёсийтарихий метод асосида тадқиқ этиш натижасида Т.о.нинг генеалогик (келиб чиқишига кўра) таснифи яратилган. Лекин айрим улик тиллар ва жонли тиллар (мас., япон, корейс, айн, баск тиллари ва б. тиллар) етарли даражада ўрганилмаганлиги туфайли, уларни бирор тил оиласига киритиш қийин. Тилларни аник,, батафсил ўрганиш, тадқиқ этиш Т.о.ни тўғри белгилашга ёрдам беради. Кейинги йиллардаги тадқиқотлар туфайли ҳом Т.о. йўқлиги, балки битта сомҳом (афроосиё) Т.о. борлиги аниқланган. Бир қатор тилшунослар мўғул, тунгусманжур ва туркий тилларни (буларнинг ҳар бири алоҳида Т.о. ҳисобланади) бир умумий Т.о.га — олтой Т.о.га бирлаштирадилар. Бошка гуруҳ тилшунослар эса олтой, ҳиндевропа, сомҳом, урал, дравид каби тиллар (жуда қад. замонларда) қариндош бўлган деб, уларни битта Т.о.га бирлаштирганлар (қ. Ностратик тиллар). Лекин бундай фаразиялар ҳозирча ўз исботини топгани йўқ.
Америка ва Африкадаги маҳаллий аҳолининг тиллари жуда кўп ва хилмахил бўлсада, уларнинг аксарияти яхши ўрганилмаган. Уларнинг кам ўрганилганлиги ҳамда маҳаллий тилларнинг борган сари камайиб бораётганлиги ушбу ҳудудларда Т.о. ни тўғри белгилашга имкон бермайди. Шундай бўлсада, индейс тилларининг Шим. Америкада 7 та, Мексика ва Марказий Америкада 3 та, Жан. Америкада 20 дан ортиқ оиласи борлиги аниқланган. Ҳар бир оила 15— 20 тадан 100 тагачатилни қамраболган. Mac, Mapказий ва Жан. Америкада кенг тарқалган чибча Т.о., ўз навбатида, 20 гуруҳга бўлинади ва жами 70 га яқин тилни қамраб олади.
Ҳоз. жаҳонда тилларнинг умумий сони 2500 тадан 5000 тагача деб тахмин қилинади. Бироқ тиллар ва Т.о.нинг аниқ миқдорини айтиш қийин, чунки турлитуман тиллар ва бир тилнинг лаҳжалари ўртасидаги тафовутлар кўпинча шартли хусусиятга эга. Бир қатор тилларнинг ҳақиқатан мустақил тилми ёки лаҳжами эканлиги аник, белгиланмаган. Айрим чалкашлик ёки олимлар уртасидаги келишмовчиликларга қарамай, тилларнинг генеалогик таснифи 2000 дан ортик, тилни бир неча Т.о.га (ҳиндевропа, финугор, туркий, муғул, сомҳом, тунгусманжур, хитойтибет, дравид, папуас, индейс, нигерконго, судан ва б. Т.о.га) бирлаштиради.
Ад.: Иванов В.В., Генеалогическая классификация языков и понятие языкового родства, М., 1954; Теоретические основы классификации языков мира, М., 1980; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М., 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.