Tillar tasnifi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 386–387-b. — ziyouz.com
Tillar tasnifi — tillarning muayyan belgilar asosida hamda tadqiqotning umumiy maqsadidan kelib çiqadigan qaraşlarga moye keluvçi ma'lum tasnifiy bölimlar böyiça guruhlarga ajratilişi. T.t. muammosi ularni qiyosiy örganiş vaqtida paydo böladi va ba'zan qiyosiy örganişning pirovard maqsadi deb tasavvur etiladi. T.t.ning 2 asosiy turi mavjud: tillarning genealogik tasnifi va tillarning morfologik (tipologik) tasnifi. Ular orasidagi asosiy farq şundaki, tasniflarning birinçisi tillarning qarindoşligi tuşunçasiga asoslanadi; u qiyosiytarixiy tilşunoslik paydo bölgandan keyingina röyobga çiqqan. Bunda qarindoş tillar qarindoşlik darajalariga qarab oilalarga (mas., hindevropa, finugor, turkiy, somhom va b. tillar oilalari), bir oila doirasidagi yaqin qarindoş tillar esa guruh va guruhçalarga (mas., hindevropa oilasining slavyan guruhidagi şarqiy slavyan tillari guruhçasi yoki turkiy tillar oilasining şarqiy va ğarbiy guruhlari) biriktiriladi. Oiladan kattaroq tasnifiy birliklar (til oilalari töplami, makrooila va b.)ni aniqlaş, belgilaşga urinişlar ham mavjud.
Tillarning morfologik tasnifi esa tipologik va grammatik xususiyatlarga asoslanadi. U uzgarmas luğaviy birliklarga ega bölgan tillar hamda özaro birikib, özgarişlarga uçrovçi luğaviy birliklari bulgan tillarni kiyoslaş asosida paydo bölgan. Nemis olimi A.V.Şlegel T.t.ning uşbu prinsipini tillarni fammatik qurilişli tillar va grammatik qurilişsiz tillarga ajratgan holda rivojlantirdi. Tillarni amorf tillar, agglyutinativ tillar, flektiv tillar va polisintetik tillarga ajratiş ham şu tasnifga asoslanadi. Mazkur turlarning birortasi ham sof holda uçramaydi: dunyodagi barça tillarning xususiyatlari biridan ikxinçisiga utuvçan xarakterga ega. Nemis olimi G.Şteyntal, avstriyalik F.Misteli va amerikalik E.Sepirning 19-a.da morfologik (tipologik) tasnifni takomillaştiriş yölidagi urinişlari birmunça sodda, umumiy tarzda bölgan.
T.t.ning uçinçi xili — areal yoki geografik tasnif xam mavjud. Bu tasnif mazkur ikki tasnifga nisbatan qöşimça, yordamçi mavqeda bölib, tillarning yoki bir til doirasidagi lahja va şevalarning geografik joylaşuvidan kelib çiqadi (yana q. Lingvistik geografiya). Umuman, T.t. dunyodagi köplab xilmaxil tillarni yaxşiroq örganiş, tadqiq etişda katta yordam beradi.
Ad.: Teoretiçeskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ç. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M, 1998.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛЛАР ТАСНИФИ — тилларнинг муайян белгилар асосида ҳамда тадқиқотнинг умумий мақсадидан келиб чиқадиган қарашларга мое келувчи маълум таснифий бўлимлар бўйича гуруҳларга ажратилиши. Т.т. муаммоси уларни қиёсий ўрганиш вақтида пайдо бўлади ва баъзан қиёсий ўрганишнинг пировард мақсади деб тасаввур этилади. Т.т.нинг 2 асосий тури мавжуд: тилларнинг генеалогик таснифи ва тилларнинг морфологик (типологик) таснифи. Улар орасидаги асосий фарқ шундаки, таснифларнинг биринчиси тилларнинг қариндошлиги тушунчасига асосланади; у қиёсийтарихий тилшунослик пайдо бўлгандан кейингина рўёбга чиққан. Бунда қариндош тиллар қариндошлик даражаларига қараб оилаларга (мас., ҳиндевропа, финугор, туркий, сомҳом ва б. тиллар оилалари), бир оила доирасидаги яқин қариндош тиллар эса гуруҳ ва гуруҳчаларга (мас., ҳиндевропа оиласининг славян гуруҳидаги шарқий славян тиллари гуруҳчаси ёки туркий тиллар оиласининг шарқий ва ғарбий гуруҳлари) бириктирилади. Оиладан каттароқ таснифий бирликлар (тил оилалари тўплами, макрооила ва б.)ни аниқлаш, белгилашга уринишлар ҳам мавжуд.
Тилларнинг морфологик таснифи эса типологик ва грамматик хусусиятларга асосланади. У узгармас луғавий бирликларга эга бўлган тиллар ҳамда ўзаро бирикиб, ўзгаришларга учровчи луғавий бирликлари булган тилларни киёслаш асосида пайдо бўлган. Немис олими А.В.Шлегель Т.т.нинг ушбу принципини тилларни фамматик қурилишли тиллар ва грамматик қурилишсиз тилларга ажратган ҳолда ривожлантирди. Тилларни аморф тиллар, агглютинатив тиллар, флектив тиллар ва полисинтетик тилларга ажратиш ҳам шу таснифга асосланади. Мазкур турларнинг бирортаси ҳам соф ҳолда учрамайди: дунёдаги барча тилларнинг хусусиятлари биридан икхинчисига утувчан характерга эга. Немис олими Г.Штейнталь, австриялик Ф.Мистели ва америкалик Э.Сепирнинг 19-а.да морфологик (типологик) таснифни такомиллаштириш йўлидаги уринишлари бирмунча содда, умумий тарзда бўлган.
Т.т.нинг учинчи хили — ареал ёки географик тасниф хам мавжуд. Бу тасниф мазкур икки таснифга нисбатан қўшимча, ёрдамчи мавқеда бўлиб, тилларнинг ёки бир тил доирасидаги лаҳжа ва шеваларнинг географик жойлашувидан келиб чиқади (яна қ. Лингвистик география). Умуман, Т.т. дунёдаги кўплаб хилмахил тилларни яхшироқ ўрганиш, тадқиқ этишда катта ёрдам беради.
Ад.: Теоретические основы классификации языков мира, ч. 1—2, М., 1980—82; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М, 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.