Tişli uzatma
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 427-b. — ziyouz.com
Tişli uzatma — aylanma harakatni ilgarilama harakatga yoki aksinça aylantirib beradigan, yo bölmasa, aylanma harakat uzatadigan 3 zvenoli mexanizm. Uning 2 zvenosi qözğaluvçan tişli ğildirak (şesternya) dar (yoki şesternya va reyka)dan iborat bölib, qözğalmas zveno (korpus) bilan aylanma yoki ilgarilama harakat uzatuvçi juftlikni hosil qiladi. T.u.ning silindrik, konussimon, gipoid, tölqinsimon va b. şaklli turlari böladi. Köpgina maşina va mexanizmlarda taşqi ilaşişli, ya'ni tişlari taşki sirtiga öyilgan T.u., kamdankam hollarda içki tişlaşişli (ğildiraklardan birining içiga tişlar öyilgan) T.u. işlatiladi.
Kiçik va örtaça tezliklarda, oçik, holda yoki tezliklar qutisida işlaşi uçun töğri tişli; örtaça va yuqori tezliklarda, muhim uzatmalarda foydalaniş uçun qiyşiq tişli; oğir işlarni bajaradigan maşinalarda katta moment va quvvatlarni uzatiş uçun şevron tişli; evolventa ilaşişli; barça muhim konussimon T.u.lar uçun doiraviy tişli ğildiraklardan foydalaniladi.
T.u. mexanik uzatmaning eng samarali va keng tarqalgan turi. Ular juda kiçik kVt dan bir neça ming kVt gaça quvvatni, grammning bir neça uluşidan 10 MN (1000 t kuç) gaça aylanma kuçni uzatişda qöllaniladi. T.u. boşqa uzatmalarga qaraganda ixçam, f.i.k. yuqori, köpga çidamli, valga kam yuk tuşişi bilan farq qiladi. Iş vaqtida şovqin çiqarişi va tayyorlaşda yuqori aniqlik talab qilinişi, tişlarning sinişi, toliqib yemirilişi, yeyilişi va b. omillar T.u.ning kamçiligi hisoblanadi. T.u. oddiy bir poğonali uzatma körinişida va bir neça uzatmadan iborat birikma körinişida maşinalarga örnatib yoki alohida agregat tarzida işlatiladi (yana q. Differensial mexanizm, Planetar uzatma, Reduktor).
Q.: Reduktor
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИШЛИ УЗАТМА — айланма ҳаракатни илгарилама ҳаракатга ёки аксинча айлантириб берадиган, ё бўлмаса, айланма ҳаракат узатадиган 3 звеноли механизм. Унинг 2 звеноси қўзғалувчан тишли ғилдирак (шестерня) дар (ёки шестерня ва рейка)дан иборат бўлиб, қўзғалмас звено (корпус) билан айланма ёки илгарилама ҳаракат узатувчи жуфтликни ҳосил қилади. Т.у.нинг цилиндрик, конуссимон, гипоид, тўлқинсимон ва б. шаклли турлари бўлади. Кўпгина машина ва механизмларда ташқи илашишли, яъни тишлари ташки сиртига ўйилган Т.у., камданкам ҳолларда ички тишлашишли (ғилдираклардан бирининг ичига тишлар ўйилган) Т.у. ишлатилади.
Кичик ва ўртача тезликларда, очик, ҳолда ёки тезликлар қутисида ишлаши учун тўғри тишли; ўртача ва юқори тезликларда, муҳим узатмаларда фойдаланиш учун қийшиқ тишли; оғир ишларни бажарадиган машиналарда катта момент ва қувватларни узатиш учун шеврон тишли; эвольвента илашишли; барча муҳим конуссимон Т.у.лар учун доиравий тишли ғилдираклардан фойдаланилади.
Т.у. механик узатманинг энг самарали ва кенг тарқалган тури. Улар жуда кичик кВт дан бир неча минг кВт гача қувватни, граммнинг бир неча улушидан 10 МН (1000 т куч) гача айланма кучни узатишда қўлланилади. Т.у. бошқа узатмаларга қараганда ихчам, ф.и.к. юқори, кўпга чидамли, валга кам юк тушиши билан фарқ қилади. Иш вақтида шовқин чиқариши ва тайёрлашда юқори аниқлик талаб қилиниши, тишларнинг синиши, толиқиб емирилиши, ейилиши ва б. омиллар Т.у.нинг камчилиги ҳисобланади. Т.у. оддий бир поғонали узатма кўринишида ва бир неча узатмадан иборат бирикма кўринишида машиналарга ўрнатиб ёки алоҳида агрегат тарзида ишлатилади (яна қ. Дифференциал механизм, Планетар узатма, Редуктор).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.