Toğ jinslarining burmalanişi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 601–602-b. — ziyouz.com
Toğ jinslarining burmalanişi TOĞ JINSLARINING BURMALANIŞI, burmalanişning hosil bölişi —tektonik deformatsiyalar natijasida toğ jinslari katlamlarining ezilib, burmalaniş jarayoni. Burmalar majmuasi şakli, kelib çiqişi va hosil bölişining kinematik şaroitlariga qarab farqlanadi. T.j.b. morfologik belgilarga qarab töliq, golomorfli yoki uzun, ingiçka burmalardan taşkil topgan, qavariq (antiklinal) va botiq (sinklinal) burmalangan zonalarni muntazam töldirib turuvçi çizikdi (alpinotipli); uzuqyulukli yoki alohida, tarqoq, köproq antiklinal burmalarga yakin turli şakldagi (vallar, gumbazlar, notöğri körinişli kötarilmalar) töğri yotgan qatlamlar maydonlari bilan bölingan guruhlardan taşkil topgan idiomorfli; oralik, burmalanişli va b. tiplarga bölinadi. Töliq burmalanişda hududning qamma maydoni antiklinal va sinklinal burmalar bilan band bölib, gorizontal katlamlar uçramaydi. Unda, asosan, suriliş va uşaliş, toğ jinslarining jipslaşişi va metamorfizmi sodir böladi. Uzuqyuluq burmalanişga braxiantiklinal va braxisinklinallar, kötarilmalar, gumbazlar, diapir burma va b. kiradi. Ularda tik tektonik buzilişlar köp uçraydi. Oraliq burmalanişlar 2 xil: qirrasimon va sandik,simon böladi. Qirrasimon burmalanişda jarlik, siqiq antiklinal va keng tekis sinklinallar navbatmanavbat keladi, tog oldi bukilmalarida uçraydi. Sandiqsimon burmalaniş sandiqsimon antiklinal va sinklinallardan iborat. Turli davrlarda hosil bölgan turli yoşdagi burmalanişlar ma'lum. Mas., Baykal (tokembriy oxiri — kembriy boşi), Kaledon (quyi paleozoy oxirida), Gersin (yuqori paleozoyda), Kimmeriy yoki Tinç okean (yuqori yura va bur davrlarida) va Alp (kaynozoyda) burmalanişlari. T.j.b.ni örganiş faqat nazariy emas, balki amaliy ahamiyatga ega, çunki burmali deformatsiyalar foydali qazilmalar yotişining tavsifiga va konsentratsiyasiga ta'sir körsatadi. T.j.b. paytida neft, gaz va ba'zi bir ruda konlari hosil böladi va töplanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОҒ ЖИНСЛАРИНИНГ БУРМАЛАНИШИ, бурмаланишнинг ҳосил бўлиши —тектоник деформациялар натижасида тоғ жинслари катламларининг эзилиб, бурмаланиш жараёни. Бурмалар мажмуаси шакли, келиб чиқиши ва ҳосил бўлишининг кинематик шароитларига қараб фарқланади. Т.ж.б. морфологик белгиларга қараб тўлиқ, голоморфли ёки узун, ингичка бурмалардан ташкил топган, қавариқ (антиклиналь) ва ботиқ (синклиналь) бурмаланган зоналарни мунтазам тўлдириб турувчи чизикди (альпинотипли); узуқюлукли ёки алоҳида, тарқоқ, кўпроқ антиклиналь бурмаларга якин турли шаклдаги (валлар, гумбазлар, нотўғри кўринишли кўтарилмалар) тўғри ётган қатламлар майдонлари билан бўлинган гуруҳлардан ташкил топган идиоморфли; оралик, бурмаланишли ва б. типларга бўлинади. Тўлиқ бурмаланишда ҳудуднинг қамма майдони антиклиналь ва синклиналь бурмалар билан банд бўлиб, горизонтал катламлар учрамайди. Унда, асосан, сурилиш ва ушалиш, тоғ жинсларининг жипслашиши ва метаморфизми содир бўлади. Узуқюлуқ бурмаланишга брахиантиклиналь ва брахисинклиналлар, кўтарилмалар, гумбазлар, диапир бурма ва б. киради. Уларда тик тектоник бузилишлар кўп учрайди. Оралиқ бурмаланишлар 2 хил: қиррасимон ва сандик,симон бўлади. Қиррасимон бурмаланишда жарлик, сиқиқ антиклиналь ва кенг текис синклиналлар навбатманавбат келади, тог олди букилмаларида учрайди. Сандиқсимон бурмаланиш сандиқсимон антиклиналь ва синклиналлардан иборат. Турли даврларда ҳосил бўлган турли ёшдаги бурмаланишлар маълум. Мас., Байкал (токембрий охири — кембрий боши), Каледон (қуйи палеозой охирида), Герцин (юқори палеозойда), Киммерий ёки Тинч океан (юқори юра ва бур даврларида) ва Альп (кайнозойда) бурмаланишлари. Т.ж.б.ни ўрганиш фақат назарий эмас, балки амалий аҳамиятга эга, чунки бурмали деформациялар фойдали қазилмалар ётишининг тавсифига ва концентрациясига таъсир кўрсатади. Т.ж.б. пайтида нефть, газ ва баъзи бир руда конлари ҳосил бўлади ва тўпланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.