Toğ-vodiy şamollari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 608-b. — ziyouz.com
Toğ-vodiy şamollari — toğ li joylardagi öz yönalişini sutkada ikki marta özgartiruvçi şamollar. Kunduzi vodiy şamoli vodiy va yon bağir böylab yuqoriga, keçasi toğ şamoli pastga tomon esadi. T.v.ş. toğ tepasi bilan atrofdagi tekisliklardagi atmosferaning isişi va sovişi örtasidagi tafovut natijasida yuzaga keladigan mahalliy sirkulyatsiyadir. Kunduzi havo toğ va vodiylarda öşa balandlikdagi tekisliklardagiga nisbatan kuçliroq isiydi va köproq kengayadi. Şu sababli tepada toğdan tekislikka tomon bosim pasayadi va havo oqimi ham öşa tomonga harakatlanadi. Havoning tepadan tekislikka qarab şunday oqişi orqasida pastda tekislikdan toğ tomonga qarab bosim pasayadi va natijada yuqoriga vodiy şamoli esadi. Keçasi tra va bosim aksinça özgaradi va şu sababli tog şamoli paydo böladi. Toğlar va vodiylar örtasidagi bu aylanma harakat bilan birga keçasi sovigan havo toğ yon bağirlari böylab pastga tuşadi, kunduzi esa isigan havo yuqoriga kötariladi. T.v.ş. tezligi katta bölmaydi, ba'zan 10 m/sek.ga yetişi mumkin. T.v.ş. örtaça kengliklarda, asosan, yozda esadi, quyi kengliklarda esa, yil böyi davom etişi mumkin. Ba'zan faqat kunduzgi (vodiy) yoki faqat tungi (toğ) şamol esadi. Baland toğlarda T.v.ş. atmosferaning 1 km va undan qalin qatlamini öz içiga oladi. Undan tepada teskari şamol esadi. T.v.ş. sutkalik namlik, bulut miqdori va yoğingarçilikka katta ta'sir körsatadi (yana q. Şamol).
Q.: Şamol
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОҒ-ВОДИЙ ШАМОЛЛАРИ — тоғ ли жойлардаги ўз йўналишини суткада икки марта ўзгартирувчи шамоллар. Кундузи водий шамоли водий ва ён бағир бўйлаб юқорига, кечаси тоғ шамоли пастга томон эсади. Т.в.ш. тоғ тепаси билан атрофдаги текисликлардаги атмосферанинг исиши ва совиши ўртасидаги тафовут натижасида юзага келадиган маҳаллий циркуляциядир. Кундузи ҳаво тоғ ва водийларда ўша баландликдаги текисликлардагига нисбатан кучлироқ исийди ва кўпроқ кенгаяди. Шу сабабли тепада тоғдан текисликка томон босим пасаяди ва ҳаво оқими ҳам ўша томонга ҳаракатланади. Ҳавонинг тепадан текисликка қараб шундай оқиши орқасида пастда текисликдан тоғ томонга қараб босим пасаяди ва натижада юқорига водий шамоли эсади. Кечаси тра ва босим аксинча ўзгаради ва шу сабабли тог шамоли пайдо бўлади. Тоғлар ва водийлар ўртасидаги бу айланма ҳаракат билан бирга кечаси совиган ҳаво тоғ ён бағирлари бўйлаб пастга тушади, кундузи эса исиган ҳаво юқорига кўтарилади. Т.в.ш. тезлиги катта бўлмайди, баъзан 10 м/сек.га етиши мумкин. Т.в.ш. ўртача кенгликларда, асосан, ёзда эсади, қуйи кенгликларда эса, йил бўйи давом этиши мумкин. Баъзан фақат кундузги (водий) ёки фақат тунги (тоғ) шамол эсади. Баланд тоғларда Т.в.ш. атмосферанинг 1 км ва ундан қалин қатламини ўз ичига олади. Ундан тепада тескари шамол эсади. Т.в.ш. суткалик намлик, булут миқдори ва ёғингарчиликка катта таъсир кўрсатади (яна қ. Шамол).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.