Toğli Badaxşon muxtor viloyati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 611–612-b. — ziyouz.com

Toğli Badaxşon muxtor viloyati — Tojikiston Respublikasi tarkibidagi muxtor viloyat. 1925 y. 2 yanv.da taşkil etilgan. Viloyat respublikaning şarqiy qismida joylaşgan. Şim.dan Qirğiziston, şarqdan Xitoy, jan. va ğarbdan Afğoniston, şim. ğarbdan respublikaga qaraşli' tumanlar va Xatlon viloyati bilan çegaradoş. Mayd. 63,7 ming km2. Aholisi 206 ming kişi (2001), asosan, tojiklar, şuningdek, qirğiz, uzbek, rus, ukrain, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Viloyatda 7 tuman, 1 şahar (Xoruğ), 42 qişloq bor. Markazi — Xoruğ ş.

Viloyat hududida qadimdan aholi yaşab kelgan. Mil. av. 6—4a,larda sak qabilalari, mil. av. 2-a.da esa toxarlar va b. xalklar yaşagan. Viloyat (yoki uning bir qismi) uzoq ötmişdan turli davlatlar va sulolalar — eftalit (haytal) lar davlati (mil. 5-a.), Turk xoqonligi (6-a.dan), Somoniylar (9— 10-a.lar, Ğuriylar (12-a.), möğullar (13-a.), Temuriylar (15— 16-a.lar), Şayboniylar (16-a.ning oxiri) va Aştarxoniylar tarkibida bölib keldi. Söng Buxoro amirligi va Qöqon xonligi tasarrufiga ötgan. 1274 y. Badaxşondan ötgan Marko Polo ma'lumotlariga köra, bu yerda kumuş, la'l va b. qimmatbaho toşlar qazib olingan.

1923 y. iyulida Toğli Badaxşon viloyat sifatida Turkiston Muxtor Respublikasi tarkibiga qöşilib, 1925 y.da Tojikiston Muxtor Respublikasi tarkibiga kiritilgan.

Viloyat hududi Pomir toğlarida joylaşgan. U ğarbiy (kiçik) va şarqiy (katta) qismlarga bölinadi. Ğarbiy qismi pastroq bölib, parçalanib ketgan. Panj daryosi öng irmoqlarining çuqur tor vodiylari ğarbdan şarqqa kesib ötadi. Ularni vodiy tubidan 3000—4000 m balandlikdagi tizmalar ajratib turadi. Şarqiy qismi baland tekis toğlik bölib, yassi vodiy va soyliklar ustidan kötarilib turadi. Ğarbiy qismida eng past joylar 1500 m dan, şarqiy qismida 3600 m dan past emas. Ğarbiy qismining iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv.ning örtaça trasi — 19,6°, iyulniki 13° (Murğob), yillik yoğin — 60—70 mm. Ğarbiy qismining asosiy daryolari: Panj va uning irmoqlari (Vanj, Yazğulom, Bartang, Ğunt (Şoxdara bilan birga). Şarqiy qismining daryolari: Murğob (Oqsuv bilan birga), Aliçur. Köl köp emas. Şarqiy qismida oqmas köllardan Qoraköl (eng yirigi), Şörköl, Rangköl va b. Oqar köllardan — Sarez köli, Yaşilköl va Zörkul. Ğarbiy qismining tuproqösimlik qoplami qamma mintaqalarida ham kserofit xususiyatga ega: quyi mintaqalarda — çöldaşt tuproqlarda şuvoq, çalov, betaga, toğ çöqqilari yaqinida yostiqsimon ötlar (akantolimonlar), bardidoşlar, kobreziya ösadi. Daryo çetlarida tol, terak, jiyda, yon bağirlarda siyrak holda arçazorlar bor. Şarqiy qismida — balandtoğ çöl tuproklarida teresken va yostiqsimon ötlar uçraydi. Yovvoyi hayvonlardan buri, tulki, tovuşqon, bars, toğ eçkisi, uzun dumli suğur, yirik yirtqiç quşlar bor. Ğarbida silovsin, jayra, qobon, şarqida arxar yaşaydi. Daryo va köllarda baliq köp. Xoruğ ş. yaqinida 1933 y.dan Pomir Botanika boği faoliyat körsatadi.

Foydali qazilmalardan: toğ billuri, oltin, kumuş, simob, volfram, molibden,, oş tuzi, asbest, kumir; qimmatbaho toşlardan la'l, lojuvard va b.; marmarning bir neça turi bor. Önlab buloklar bölib, ular orasida Garmçaşma şifobaxş buloği respublikadan taşqarida ham maşhur.

Viloyat iktisodiyotida qişloq xöjaligi. ning örni katta. Viloyat ğarbida yaşovçi aholi dehqonçilik va çorvaçilik, şarqidagi aholi faqat çorvaçilik bilan şuğullanadi. Qötos yetiştiruvçi xöjaliklar ham mavjud. Ğallaçilik va pillaçilik rivojlangan. Boğdorçilik, kartoşka va sabzavotçilik hamda tamakiçilik bilan ham şuğullaniladi. Hunarmandçilikda gilam töqiladi va kigiz bosiladi.

Sanoatining energetika (Xoruğ, Qal'ai Xumb, Vanj, Oqsuv GESlari), yengil, oziq-ovqat (non, sut, göşt zdlari) tarmoklari rivojlangan. Oş tuzi, oltin, toğ billuri va b. qimmatbaho toşlar konlari aniklanib, ayrimlarida qaziş işlari olib borilmoqda.

Asosiy avtomobil yöli Xoruğ — Öş (697 km) va Duşanba — Xoruğ (528 km). Duşanba — Xoruğ havo yöli mavjud. Rudakiy nomidagi viloyat musiqali teatri, kutubxonalar işlab turibdi.

Nasriddin Mamanazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОҒЛИ БАДАХШОН МУХТОР ВИЛОЯТИ — Тожикистон Республикаси таркибидаги мухтор вилоят. 1925 й. 2 янв.да ташкил этилган. Вилоят республиканинг шарқий қисмида жойлашган. Шим.дан Қирғизистон, шарқдан Хитой, жан. ва ғарбдан Афғонистон, шим. ғарбдан республикага қарашли’ туманлар ва Хатлон вилояти билан чегарадош. Майд. 63,7 минг км2. Аҳолиси 206 минг киши (2001), асосан, тожиклар, шунингдек, қирғиз, узбек, рус, украин, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Вилоятда 7 туман, 1 шаҳар (Хоруғ), 42 қишлоқ бор. Маркази — Хоруғ ш.

Вилоят ҳудудида қадимдан аҳоли яшаб келган. Мил. ав. 6—4а,ларда сак қабилалари, мил. ав. 2-а.да эса тохарлар ва б. халклар яшаган. Вилоят (ёки унинг бир қисми) узоқ ўтмишдан турли давлатлар ва сулолалар — эфталит (ҳайтал) лар давлати (мил. 5-а.), Турк хоқонлиги (6-а.дан), Сомонийлар (9— 10-а.лар, Ғурийлар (12-а.), мўғуллар (13-а.), Темурийлар (15— 16-а.лар), Шайбонийлар (16-а.нинг охири) ва Аштархонийлар таркибида бўлиб келди. Сўнг Бухоро амирлиги ва Қўқон хонлиги тасарруфига ўтган. 1274 й. Бадахшондан ўтган Марко Поло маълумотларига кўра, бу ерда кумуш, лаъл ва б. қимматбаҳо тошлар қазиб олинган.

1923 й. июлида Тоғли Бадахшон вилоят сифатида Туркистон Мухтор Республикаси таркибига қўшилиб, 1925 й.да Тожикистон Мухтор Республикаси таркибига киритилган.

Вилоят ҳудуди Помир тоғларида жойлашган. У ғарбий (кичик) ва шарқий (катта) қисмларга бўлинади. Ғарбий қисми пастроқ бўлиб, парчаланиб кетган. Панж дарёси ўнг ирмоқларининг чуқур тор водийлари ғарбдан шарққа кесиб ўтади. Уларни водий тубидан 3000—4000 м баландликдаги тизмалар ажратиб туради. Шарқий қисми баланд текис тоғлик бўлиб, ясси водий ва сойликлар устидан кўтарилиб туради. Ғарбий қисмида энг паст жойлар 1500 м дан, шарқий қисмида 3600 м дан паст эмас. Ғарбий қисмининг иқлими мўътадил континентал. Янв.нинг ўртача траси — 19,6°, июлники 13° (Мурғоб), йиллик ёғин — 60—70 мм. Ғарбий қисмининг асосий дарёлари: Панж ва унинг ирмоқлари (Ванж, Язғулом, Бартанг, Ғунт (Шохдара билан бирга). Шарқий қисмининг дарёлари: Мурғоб (Оқсув билан бирга), Аличур. Кўл кўп эмас. Шарқий қисмида оқмас кўллардан Қоракўл (энг йириги), Шўркўл, Рангкўл ва б. Оқар кўллардан — Сарез кўли, Яшилкўл ва Зўркул. Ғарбий қисмининг тупроқўсимлик қоплами қамма минтақаларида ҳам ксерофит хусусиятга эга: қуйи минтақаларда — чўлдашт тупроқларда шувоқ, чалов, бетага, тоғ чўққилари яқинида ёстиқсимон ўтлар (акантолимонлар), бардидошлар, кобрезия ўсади. Дарё четларида тол, терак, жийда, ён бағирларда сийрак ҳолда арчазорлар бор. Шарқий қисмида — баландтоғ чўл тупрокларида терескен ва ёстиқсимон ўтлар учрайди. Ёввойи ҳайвонлардан бури, тулки, товушқон, барс, тоғ эчкиси, узун думли суғур, йирик йиртқич қушлар бор. Ғарбида силовсин, жайра, қобон, шарқида архар яшайди. Дарё ва кўлларда балиқ кўп. Хоруғ ш. яқинида 1933 й.дан Помир Ботаника боғи фаолият кўрсатади.

Фойдали қазилмалардан: тоғ биллури, олтин, кумуш, симоб, вольфрам, молибден,, ош тузи, асбест, кумир; қимматбаҳо тошлардан лаъл, ложувард ва б.; мармарнинг бир неча тури бор. Ўнлаб булоклар бўлиб, улар орасида Гармчашма шифобахш булоғи республикадан ташқарида ҳам машҳур.

Вилоят иктисодиётида қишлоқ хўжалиги. нинг ўрни катта. Вилоят ғарбида яшовчи аҳоли деҳқончилик ва чорвачилик, шарқидаги аҳоли фақат чорвачилик билан шуғулланади. Қўтос етиштирувчи хўжаликлар ҳам мавжуд. Ғаллачилик ва пиллачилик ривожланган. Боғдорчилик, картошка ва сабзавотчилик ҳамда тамакичилик билан ҳам шуғулланилади. Ҳунармандчиликда гилам тўқилади ва кигиз босилади.

Саноатининг энергетика (Хоруғ, Қалъаи Хумб, Ванж, Оқсув ГЭСлари), енгил, озиқ-овқат (нон, сут, гўшт здлари) тармоклари ривожланган. Ош тузи, олтин, тоғ биллури ва б. қимматбаҳо тошлар конлари аникланиб, айримларида қазиш ишлари олиб борилмоқда.

Асосий автомобиль йўли Хоруғ — Ўш (697 км) ва Душанба — Хоруғ (528 км). Душанба — Хоруғ ҳаво йўли мавжуд. Рудакий номидаги вилоят мусиқали театри, кутубхоналар ишлаб турибди.

Насриддин Маманазаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.