Toğli Badaxşon muxtor viloyati

Toğli Badaxşon muxtor viloyati — Tojikiston Respublikasi tarkibidagi muxtor viloyat, mamlakatning butun şarqiy qismini egallaydi. ÖzME'ga köra, u 1925-yil 2-yanvarda taşkil etilgan; ma'muriy markazi — Xoruğ şahri. Viloyat deyarli butunlay Pomir toğlarida joylaşgan bölib, dunyodagi eng baland toğli hududlardan biri hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Tojikiston maydonining qariyb 45 foizini egallaydi, ammo bu yerda mamlakat aholisining atigi ikki foizi yaşaydi.12

Viloyat şimolda Qirğizistonning Öş viloyati, şarqda Xitoyning Şinjon-Uyğur muxtor rayoni, janub va ğarbda Afğonistonning Badaxşon viloyati, şimoli-ğarbda Tojikistonning respublika tasarrufidagi tumanlari va Xatlon viloyati bilan çegaradoş. ÖzME maydonini 63,7 ming km² deb körsatadi, rusça Vikipediyada esa 64 100 km² keltirilgan; bu Tojikistondagi eng katta hududiy birlikdir. Uning 60 foizga yaqinini eng baland va eng yirik Murğob tumani egallaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «Badaxşon» nomi sosoniylar davridagi «bedaxş» unvoni bilan boğliq. Rusça Vikipediya esa nomni qadimgi forsça «Vaxş daryosining yuqori oqimi» ma'nosidagi sözdan keltirib çiqaradigan farazni eng ehtimolli deb hisoblaydi.

ÖzME'ga köra, bu hududda qadimdan odamlar yaşagan: miloddan avvalgi VI–IV asrlarda saklar, keyinroq toxarlar istiqomat qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Şuğnon toponimi «saklar mamlakati» ma'nosini beradi. Hudud asrlar davomida turli davlatlar — eftalitlar, Turk xoqonligi, Somoniylar, Ğaznaviylar, Ğuriylar, möğullar, Temuriylar va boşqalar tarkibiga kirgan. ÖzME 1274-yilda Badaxşondan ötgan Marko Polo bu yerda kumuş va la'l qazib olinganini qayd etganini yozadi.

Rusça Vikipediyaga köra, XIX asr oxirida Pomir Rossiya, Britaniya va Afğoniston örtasidagi raqobat maydoniga aylangan; XX asr boşida ğarbiy Pomir bekliklari — Ruşon, Şuğnon, Vaxon va boşqalar Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan. Sovet hokimiyati örnatilgaç, 1925-yil 2-yanvarda Toğli Badaxşon muxtor viloyati tuzilgan, 1929-yildan Tojikiston SSR tarkibida bölgan va 1936-yilda hozirgi nomini olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1992-yilda Tojikistonda fuqarolar uruşi boşlanganda viloyat mahalliy hokimiyati mustaqillik e'lon qilgan; uruş yillarida ismoiliylarning Oğaxon taraqqiyot taşkiloti Qirğiziston orqali yetkazgan oziq-ovqat aholini oçarçilikdan saqlab qolgan.

ÖzME'ga köra, viloyat hududi ğarbiy va şarqiy Pomirga bölinadi. Ğarbiy qismi kuçli parçalangan: Panj daryosining irmoqlari (Vanj, Yazğulom, Bartang, Ğunt) çuqur va tor vodiylar hosil qilgan, ularni vodiy tubidan 3–4 ming metr baland kötarilgan tizmalar ajratib turadi. Şarqiy qismi esa yassi vodiylar ustida kötarilgan baland tekis toğlikdan iborat bölib, bu yerda eng past joylar ham 3600 m dan baland. Murğobda yanvarning örtaça harorati −19,6°, iyulniki 13° atrofida, yillik yoğin atigi 60–70 mm.

Şarqiy Pomirda oqmas köllar — Qoraköl, Şörköl, Rangköl, oqar köllardan esa Sarez, Yaşilköl va Zörköl joylaşgan. Ösimliklar qoplami quruqqa çidamli: quyi qismlarda şuvoq, yuqorida yostiqsimon ötlar ösadi, daryo böylarida tol, terak va jiyda uçraydi. Hayvonot dunyosida qor qoploni, toğ eçkisi, arxar, uzun dumli suğur va yirik yirtqiç quşlar bor. Xoruğ yaqinida 1933-yildan Pomir botanika boği işlab kelmoqda. Yer ostida toğ billuri, oltin, kumuş, la'l, lojuvard va boşqa qimmatbaho toşlar topilgan, şifobaxş Garmçaşma buloği maşhur.

ÖzME 2001-yilda aholi 206 ming kişi bölganini yozadi; inglizça Vikipediyaga köra, 2019-yilda 226,9 ming kişi yaşagan, eng katta şahar Xoruğda 30 mingdan ortiq, Murğobda 4 mingga yaqin aholi istiqomat qiladi. Aholining köpçiligi özini pomirliklar deb biladi, qolgan qismini asosan qirğizlar taşkil etadi.

Viloyat iqtisodiyotida qişloq xöjaligi asosiy örin tutadi: ğarbiy qismda dehqonçilik va çorvaçilik bilan, şarqiy qismda faqat çorvaçilik, jumladan qötosçilik bilan şuğullaniladi. ÖzME'ga köra, Xoruğ, Qal'ai Xumb va boşqa joylarda kiçik GESlar qurilgan. Asosiy avtomobil yöllari — Xoruğ—Öş (697 km) va Duşanbe—Xoruğ (528 km); Duşanbe bilan havo qatnovi ham mavjud.