Töğon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 864–865-b. — ziyouz.com

Töğon — daryo va soylarga quriladigan gidrotexnika inşooti. Suv sathini kötariş, bosimni oşiriş va suv havzalari hosil qiliş uçun quriladi. T.lar dare suvini tartibga solişga, elektr energiyasi olişga, suv toşqinlariga barham berişga, uning atrofidagi mikroiklimni yaxşilaşga imkon beradi. Ekinlarni sugoriş va içiş uçun suv manbalaridan suv çikarişga intiliş mil. av. 4 va 3ming yilliklarga töğri keladi. Ayniqsa, suğorma dehqonçilikning astasekin rivojlanib borişi tufayli T.lar (dambalar) qurişga extiyoj tuğildi (q. Dehqonçilik). Ibtidoiy dehqonçilikdan madaniy değqonçilikka ötiş davrida Örta Osiyoda, şu jumladan, Özbekiston hududida ham suğorma dehqonçilikka va, demak, damba va T.larga talab kuçaydi. Arxeologik tadqiqotlarning körsatişiça, Örta Osiyoda mil. av. 10-a.da asosan ğalla ekinlari, şoli, ğöza, kunjut, qovun, tok va b. östirilgan. Mesopotamiya, Misr, Hindiston, Xitoy, Yunoniston, Rim, Xorazm davlati va b. joylarda sugoriş inşootlari (sun'iy kanallar, dambalar, töğonlar) qurilgan. Keyinçalik T.lar quriş usullari va ularni mustahkamlaş tadbirlari takomillaşib bordi. Özbekistonda Jizzax viloyatining Foriş tumanidagi Osmon soyiga 10-a.da Xonbandi töğoni (uz. 50 m, bal. 15,2 m), 12-a.da Katgaqörğon tumanida ğişt T. qurilgan. 16-a.da qurilgan Abdullaxon bandi T.ining bal. 15 m, uz. 83 m, eni 4,5 m bölgan. Öşa paytlarda T. qurilişida tuproq, toş, ganç va b. materiallardan foydalanilgan. Beton T.lar 20-a. 20-y. laridan qurila boşladi. Özbekistonda Bözsuv GES töğoni (1923 27), 1 May T.i (1926 30), Kampirravot T.i (1935 —38), Farhod GES töğoni (1943 —50) va b. qurildi. 20-a. 50-y.laridan baland T.lar paydo böddi. Toşkent dengizi va Karkidon, Kattaqörğon va Paçkamar suv omborlari T.lari (tuproqdan), Kosonsoy suv ombori T.i (toşdan) va Qoradaryodagi Andijon T.i (betondan) şular jumlasidan.

Vazifasiga qarab, T.lar suv ombori va GESlarga quriladigan, suv sathini kötaradigan, oqova (ortiqça suvni çiqarib yuboradigan), stansion (suv oliş tuynugi bölgan) xillarga bölinadi. T., asosan, tuproq, toş, beton va yoğoçdan quriladi. Beton T.ning gravitatsion, ravoqli va tirgakli xillari böladi. T.ning turi geologik, topografik, gidrologik va iqtisodiy şaroitlarga qarab tanlanadi. T.larnint bal. 300 m ga yetişi mumkin (mas., Nurek GES).

Suv bosimi kiçik (2 —4 m, kamdankam 4 —8 m, ayrim hollarda 16 —20 m) bölgan joylarda yoğoç T. quriladi va kontrfors (tirgak)lar bn mahkamlanadi. Tuproq T. bir xil materialdan, ya'ni ma'lum tartibda joylaştiriladigan qumoq va qumloq yoki tuproq, qumloq va qum va ş.k.dan quriladi. T. korpusi içida suv ötkazmaydigan ekran (plastik yoki qattiq) yoki materiallar (tuproq, qumoq tuproq, beton, temirbeton yoki metall) dan içki yadro yasaladi. Tuproq T. tökma vaquyma turlarga bölinadi. Suv omboridagi pörtanalar ta'siridan saqlaş uçun T.ning yuqori bagri toş, beton plitalari va b. suv ötkazmaydigan materiallar bn qoplanadi. Aralaş tipdagi T. toş va tuproqdan quriladi. Toş T., asosan, toş taşlaş yoki toş tökiş yöli bn quriladi. T. ekrani yoki suv ötmaydigan markaziy elementi (diafragmasi) temirbeton, asfalt va polimer va b. materiallardan quriladi. Beton va temirbeton T. konstruksiyasi böyiça gravitatsion, arkasimon va tirgakli (kontrforeli) turlarga bölinadi. T. xarsang toş terib yoki beton, toşbetondan quriladi, öz massasi bn suv bosimini tösib turadi, asosi va ekrani mustahkam, suv ötkazmaydigan qilinadi. Arkasimon, ya'ni yoysimon T. (dara kengligi katta bölganda) yuqorigi byefi suv bosimi ostida böladigan qirğoqqa yoki maxsustirgaklargabirlaştiriladi. Gravitatsion T.lar maxsus tayyorlangan, suv ötkazmaydigan mustahkam zaminga quriladi va katta massaga ega böladi. Tirgakli (kontrfors) T.larning bosim tuşadigan tomoni temirbeton plitalar bn tösiladi. Tirgakning özi mustahkam qoya yoki zaminga örnatiladi. Metall T.lar boşdanoyoq metalldan işlanadi, qimmatligi tufayli qöllaniş doirasi çeklangan. Zamonaviy T.lar, asosan, temirbetondan quriladi.

Miradham Fayziyev, Botir Hobilov.

Q.: Dehqonçilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎҒОН — дарё ва сойларга қуриладиган гидротехника иншооти. Сув сатҳини кўтариш, босимни ошириш ва сув ҳавзалари ҳосил қилиш учун қурилади. Т.лар даре сувини тартибга солишга, электр энергияси олишга, сув тошқинларига барҳам беришга, унинг атрофидаги микроиклимни яхшилашга имкон беради. Экинларни сугориш ва ичиш учун сув манбаларидан сув чикаришга интилиш мил. ав. 4 ва 3минг йилликларга тўғри келади. Айниқса, суғорма деҳқончиликнинг астасекин ривожланиб бориши туфайли Т.лар (дамбалар) қуришга эхтиёж туғилди (қ. Деҳқончилик). Ибтидоий деҳқончиликдан маданий деғқончиликка ўтиш даврида Ўрта Осиёда, шу жумладан, Ўзбекистон ҳудудида ҳам суғорма деҳқончиликка ва, демак, дамба ва Т.ларга талаб кучайди. Археологик тадқиқотларнинг кўрсатишича, Ўрта Осиёда мил. ав. 10-а.да асосан ғалла экинлари, шоли, ғўза, кунжут, қовун, ток ва б. ўстирилган. Месопотамия, Миср, Ҳиндистон, Хитой, Юнонистон, Рим, Хоразм давлати ва б. жойларда сугориш иншоотлари (сунъий каналлар, дамбалар, тўғонлар) қурилган. Кейинчалик Т.лар қуриш усуллари ва уларни мустаҳкамлаш тадбирлари такомиллашиб борди. Ўзбекистонда Жиззах вилоятининг Фориш туманидаги Осмон сойига 10-а.да Хонбанди тўғони (уз. 50 м, бал. 15,2 м), 12-а.да Катгақўрғон туманида ғишт Т. қурилган. 16-а.да қурилган Абдуллахон банди Т.ининг бал. 15 м, уз. 83 м, эни 4,5 м бўлган. Ўша пайтларда Т. қурилишида тупроқ, тош, ганч ва б. материаллардан фойдаланилган. Бетон Т.лар 20-а. 20-й. ларидан қурила бошлади. Ўзбекистонда Бўзсув ГЭС тўғони (1923 27), 1 Май Т.и (1926 30), Кампирравот Т.и (1935 —38), Фарҳод ГЭС тўғони (1943 —50) ва б. қурилди. 20-а. 50-й.ларидан баланд Т.лар пайдо бўдди. Тошкент денгизи ва Каркидон, Каттақўрғон ва Пачкамар сув омборлари Т.лари (тупроқдан), Косонсой сув омбори Т.и (тошдан) ва Қорадарёдаги Андижон Т.и (бетондан) шулар жумласидан.

Вазифасига қараб, Т.лар сув омбори ва ГЭСларга қуриладиган, сув сатҳини кўтарадиган, оқова (ортиқча сувни чиқариб юборадиган), станцион (сув олиш туйнуги бўлган) хилларга бўлинади. Т., асосан, тупроқ, тош, бетон ва ёғочдан қурилади. Бетон Т.нинг гравитацион, равоқли ва тиргакли хиллари бўлади. Т.нинг тури геологик, топографик, гидрологик ва иқтисодий шароитларга қараб танланади. Т.ларнинт бал. 300 м га етиши мумкин (мас., Нурек ГЭС).

Сув босими кичик (2 —4 м, камданкам 4 —8 м, айрим ҳолларда 16 —20 м) бўлган жойларда ёғоч Т. қурилади ва контрфорс (тиргак)лар бн маҳкамланади. Тупроқ Т. бир хил материалдан, яъни маълум тартибда жойлаштириладиган қумоқ ва қумлоқ ёки тупроқ, қумлоқ ва қум ва ш.к.дан қурилади. Т. корпуси ичида сув ўтказмайдиган экран (пластик ёки қаттиқ) ёки материаллар (тупроқ, қумоқ тупроқ, бетон, темирбетон ёки металл) дан ички ядро ясалади. Тупроқ Т. тўкма вақуйма турларга бўлинади. Сув омборидаги пўртаналар таъсиридан сақлаш учун Т.нинг юқори багри тош, бетон плиталари ва б. сув ўтказмайдиган материаллар бн қопланади. Аралаш типдаги Т. тош ва тупроқдан қурилади. Тош Т., асосан, тош ташлаш ёки тош тўкиш йўли бн қурилади. Т. экрани ёки сув ўтмайдиган марказий элементи (диафрагмаси) темирбетон, асфальт ва полимер ва б. материаллардан қурилади. Бетон ва темирбетон Т. конструкцияси бўйича гравитацион, аркасимон ва тиргакли (контрфорели) турларга бўлинади. Т. харсанг тош териб ёки бетон, тошбетондан қурилади, ўз массаси бн сув босимини тўсиб туради, асоси ва экрани мустаҳкам, сув ўтказмайдиган қилинади. Аркасимон, яъни ёйсимон Т. (дара кенглиги катта бўлганда) юқориги бьефи сув босими остида бўладиган қирғоққа ёки махсустиргакларгабирлаштирилади. Гравитацион Т.лар махсус тайёрланган, сув ўтказмайдиган мустаҳкам заминга қурилади ва катта массага эга бўлади. Тиргакли (контрфорс) Т.ларнинг босим тушадиган томони темирбетон плиталар бн тўсилади. Тиргакнинг ўзи мустаҳкам қоя ёки заминга ўрнатилади. Металл Т.лар бошданоёқ металлдан ишланади, қимматлиги туфайли қўлланиш доираси чекланган. Замонавий Т.лар, асосан, темирбетондан қурилади.

Мирадҳам Файзиев, Ботир Ҳобилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.