Tojik tili

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 446–447-b. — ziyouz.com

Tojik tili — hindevropa oilasidagi eroniy tillar guruhining jan.ğarbiy guruhçasiga mansub til. Asosan, Tojikiston va Şim. Afğonistonda, Özbekiston, Qirğiziston va Qozoğistonning ayrim tumanlarida, qisman Eronda tarqalgan. T.t.da jami 10 mln.dan ortiq (mas., Tojikistonda 4 mln.dan, Özbekistonda 1 mln.dan ortiq, Afğonistonda 4 mln.ga yaqin) kişi sözlaşadi (2001). Fonetik tizimida 6 unli va 24 undoş fonema bor. Urğu dinamik xususiyatga ega, köpinça sözning oxirgi böğiniga tuşadi. Grammatik qurilişi agglyutinativflektiv xususiyatga ega. Ot, sifat, son turkumlaridagi söz özgarişining qadimda rivojlangan tizimi hozirda yöqolgan. Jins va kelişik kategoriyalari mavjud emas. Kelişik munosabatlari sintaktik usulda ifodalanadi. Izofa otlar aloqasida eng keng tarqalgan vositalardandir. Fe'l sohasida köplab analitik şakllar va birikmalar uçraydi. 4 ta mayl (aniqlik, buyruq, şart va ehtimollik) bor.

Adabiy T.t. qad. forstojik tili (9— 15-a.lar)ga — fors, tojik va dari tillarida sözlaşuvçilar uçun umumiy manbaga borib takaladi. 20-a.da adabiy tilning sözlaşuv tili bilan yaqinlaşuvi natijasida unda, ayniqsa, leksikada, jiddiy özgarişlar röy beradi.

T.t.dagi ilk yozma yodgorliklar 9-a.ga mansub. Tojikiston Respublikasidagi T.t.da 1929 y. gaça arab, 1940 y.gaça lotin, 1940 y.dan rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОЖИК ТИЛИ — ҳиндевропа оиласидаги эроний тиллар гуруҳининг жан.ғарбий гуруҳчасига мансуб тил. Асосан, Тожикистон ва Шим. Афғонистонда, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Қозоғистоннинг айрим туманларида, қисман Эронда тарқалган. Т.т.да жами 10 млн.дан ортиқ (мас., Тожикистонда 4 млн.дан, Ўзбекистонда 1 млн.дан ортиқ, Афғонистонда 4 млн.га яқин) киши сўзлашади (2001). Фонетик тизимида 6 унли ва 24 ундош фонема бор. Урғу динамик хусусиятга эга, кўпинча сўзнинг охирги бўғинига тушади. Грамматик қурилиши агглютинативфлектив хусусиятга эга. От, сифат, сон туркумларидаги сўз ўзгаришининг қадимда ривожланган тизими ҳозирда йўқолган. Жинс ва келишик категориялари мавжуд эмас. Келишик муносабатлари синтактик усулда ифодаланади. Изофа отлар алоқасида энг кенг тарқалган воситалардандир. Феъл соҳасида кўплаб аналитик шакллар ва бирикмалар учрайди. 4 та майл (аниқлик, буйруқ, шарт ва эҳтимоллик) бор.

Адабий Т.т. қад. форстожик тили (9— 15-а.лар)га — форс, тожик ва дари тилларида сўзлашувчилар учун умумий манбага бориб такалади. 20-а.да адабий тилнинг сўзлашув тили билан яқинлашуви натижасида унда, айниқса, лексикада, жиддий ўзгаришлар рўй беради.

Т.т.даги илк ёзма ёдгорликлар 9-а.га мансуб. Тожикистон Республикасидаги Т.т.да 1929 й. гача араб, 1940 й.гача лотин, 1940 й.дан рус графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.