Tojik tili

Tojik tili — hind-yevropa tillari oilasidagi eroniy tillarga mansub til, Tojikistonning davlat tili. Köpçilik tilşunoslar uni fors tilining şevasi yoki etnolekti deb hisoblaydi.

Tojik tili hind-yevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga kiradi. Özbekça Vikipediyada u janubi-ğarbiy guruhçaga mansub deyilgan. Tojik tilining til yoki dialekt ekanligi masalasi tilşunoslikda bahsli bölib, bu masalaning siyosiy tomoni ham bor. Köpçilik tilşunoslar tojik va dariy tillarini umumiy fors tilining dialekti sifatida e'tirof etadi. Tojik va dariy bir-biriga juda yaqin bölib, ular özaro tuşuniş mumkin bölgan navlar davomiyligini hosil qiladi. Tojik tilining bugungi nomi 1929-yilda qabul qilingan degan ma'lumot bor; rus tilidagi manbaga köra, «tojik tili» atamasi 1920-yillar boşida Örta Osiyoda sovet respublikalari tuzilişi davrida muomalaga kirgan neologizmdir. Şu davrgaça bu til odatda «forsiy» deb atalgan.

Tojik tili asosan Tojikistonda, Afğoniston şimolida, Özbekiston, Qirğiziston va Qozoğistonning ayrim tumanlarida, qisman Eronda tarqalgan. Özbekça Vikipediyaga köra, unda jami 35 mln.dan ortiq kişi sözlaşadi (2022): Tojikistonda 10 mln.dan, Özbekistonda 2 mln (rasmiy), Afğonistonda 15–17 mln.ga yaqin. Samarqand va Buxoroda tojik tili katta şahar aholisining ona tili hisoblanadi; ingliz tilidagi manbaga köra, Özbekistonning rasmiy statistikasida tojiklar aholining 5 foizini taşkil etadi, biroq özini özbek deb yozdirgan tojiklar bunga kirmaydi. Tojikistonda tojik tili davlat tili, ommaviy axborot vositalari va ta'lim tili hisoblanadi; Özbekiston va Qirğizistonda rasmiy maqomga ega emas.

Özbekça Vikipediyada Tojikistonda 1929-yilgaça arab, 1940-yilgaça lotin, 1940-yildan rus grafikasi asosidagi kirill yozuvi qöllangani aytilgan. Rus tilidagi manbaga köra, 1922-yildan arab-fors yozuvidan lotin yozuviga ötiş boşlanib, 1936-yilga kelib yakunlangan, 1939-yilda esa kirill yozuviga ötiş islohoti ötkazilgan. Manbalar bu sanalarda farq qiladi. 1989-yilgi qonunda arab-fors yozuvini bosqiçma-bosqiç qaytariş közda tutilgan.

Adabiy tojik tili qadimgi fors-tojik tili (9–15-asrlar)ga borib taqaladi. Fors-tojik tilidagi ilk yozma yodgorliklar 8-asrga mansub. Rus tilidagi manbaga köra, yangi fors tili Örta Osiyoda Somoniylar (9–10-asrlar) homiyligida kengayib, mahalliy şarqiy eroniy tillarni siqib çiqargan. Turkiy va möğul qabilalarining kirib kelişi Örta Osiyo forsiyzabon hududini ğarbiy lahjalardan ajratgan. 20-asrda adabiy til sözlaşuv tiliga yaqinlaşgan, ayniqsa leksikada jiddiy özgarişlar bölgan. Rus tilining ta'siri 1950-yillardan kuçaygan, 1980-yillardan boşlab rusça sözlarni forsça sözlar bilan almaştirişga urinişlar boşlangan.

Fonetik tizimida 6 unli va 24 undoş fonema bor. Urğu dinamik bölib, köpinça sözning oxirgi böğiniga tuşadi. Jins va kelişik kategoriyalari yöq; kelişik munosabatlari sintaktik usulda ifodalanadi, otlar aloqasida izofa keng qöllanadi. Fe'lda köplab analitik şakllar bor, 4 ta mayl mavjud: aniqlik, buyruq, şart va ehtimollik. Özbekça manba grammatik qurilişni agglyutinativ deb ta'riflaydi, ingliz tilidagi manba esa grammatikani klassik fors tili grammatikasiga öxşaş deydi. Luğatida qadimiy sözlar köp saqlangan, yangi özlaşmalar asosan rus tilidan, şuningdek özbek va arab tillaridan kirgan. Sözlaşuv tili adabiy tildan sezilarli farq qiladi. Şevalari şimoliy, markaziy, janubiy va janubi-şarqiy guruhlarga bölinadi.