Tojikiston
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 447–455-b. — ziyouz.com
Tojikiston (Toçikiston), Tojikiston Respublikasi (Çumhurii Toçikiston) — Örta Osiyoning jan.şarkida joylaşgan davlat. Mayd. 143,1 ming km2. Aholisi 6578,5 ming kişi (2002). Poytaxti — Duşanba ş. Ma'muriy jihatdan Toğli Badaxşon muxtor viloyati, 2 viloyat va 45 tumanga bölinadi.
Davlat tuzumi. T. — respublika, unitar demokratik ijtimoiyhuquqiy davlat. Amaldagi Konstitutsiyasi 1994 y. 6 noyab.da kabul kilingan. Davlat boşliği — prezident (1994 y.dan E. Raxmonov), u T. fukarolari tomonidan 7 y. muddatga saylanadi.
Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Majlisi Oli, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligida Vazirlar Kengaşi (hukumat) amalga oşiradi.
Tabiati. T. toğli mamlakat, hududining 93% ini 300 m dan 7495 m balandlikkaça bölgan toğlar, şuningdek, Örta Osiyoning eng yirik toğlari — Tyanşan va Pomir sistemasiga kiradigan toğlar egallaydi. Hududining qariyb yarmini 3000 m dan baland bölgan toğliklar taşkil etadi. Dare vodiylarining kengaygan joylari va toğ oraliğidagi soyliklar tekisliklardan iborat, şim.da Qurama tizma toğlari (Boboiob toği, bal. 3769 m) va Möğultoğ toğlari (1624 m) joylaşgan. T. markaziy qismida Olay tizma toğlari (ğarbiy qismi, 5539 m), Turkiston (5509 m), Zarafşon (5489 m, Çimtarğa toği), Hisor va Qorategin tizma toğlari (4643 m) va Zarafşon vodiysi (Turkiston va Zarafşon tizma toğlari orasida), jan.ğarbiy qismida (HisorOlay tizma toğlarining jan.da va Pomirning ğarbida) unçalik baland bölmagan Bobotoğ, Oqtoğ, Qoratoğ, Teraklitoğ, Sarsarak, Rangontoğ, Ilonlitoğ va b. bor. Uşbu toğlardan ayrimlari jan. va jan.ğarb tomonga pasaya borib, Panj va Amudaryo qirğoklarigaça qöşilib ketgan tekisliklardan iborat. Yuqoridagi tizma toğlar oraliğida Hisor, Vaxş, Yovon, Quyi Kofarnihon, Surxob (Qizilsuv) va Yaxsuv vodiylari joylaşgan. T. jan.şarqiy qismida Pomir toğlari qad. kötargan (T.ning eng baland joyi — 7495 m). Uning markazida Muzköl tizma toğlari va jan.ğarbda Şim. va Jan. Aliçur tizma toğlari joylaşgan.
T. hududida Örta va Jan. Tyanşan, Pomir burmali tizimlari hamda 2 yirik toğlararo botiq (Farğona va Tojikiston depressiyalari) bor. Pomir va HisorOlay tizma toğlarida toğ billuri, oltin, kumuş, simob, surma, mişyak, volfram, molibden, toştuz, asbest, kumir, neft, tabiiy gaz, temir, rux, qimmatli toşlardan la'l, lojuvard, marmar konlari mavjud. Önlab mineral buloqlar, şu jumladan, Garmçaşma şifobaxş buloği maşhur. Iqlimi kontinental. Yanv.da örtaça t-ra vodiy va toğ yon bağirlarida 2° dan —2° gaça, Pomirda —22°. Iyulning örtaça trasi vodiylarda 30°, Pomirda 10°, eng yuqori t-ra 48° gaça (Vaxş vodiysi va Quyi Panjda). Yillik yoğin miqsori Hisor tizma toğlarining şim. yon bağirlarida 1600 mm gaça. T. markazi va jan.da yoz va kuzda quruq issiq şamol va qisman garmsel, jan.da afğon şamoli esadi. Asosan, Pomir hududida mingdan ortiq kattakiçik muzliklar bor. Dare köp, uz. 10 km dan ortiq bölgan daryolar 947 ta. Ular, asosan, Amudaryo, Sirdaryo va Zarafşon daryosi havzalariga mansub. Faqat Şarqiy Pomirdagi Oqjilğa, Qorajilğa va Muzköl daryolari berkköl — Qorakölga quyiladi.
T.da 930 köl bölib, aksariyati Pomir va XisorOlay tizma toğlari etagida joylaşgan. Sarez, Yaşilköl, Iskandarköl, Kattaköl köllari, Qayroqqum, Norak, Farhod, Kattasoy, Möminobod va b. suv omborlari bor. T. jan.ğarbi va şim.dagi pasttekisliklarda oç kulrang, toğ yon bağirlarida tabiiy kulrang, töq kulrang yoki jigarrang tuproklar uçraydi. Şim. va HisorOlay etaklari tuproqlari oç jigarrang, yuqoriroqda tabiiy jigarrang tuproklar. Ğarbiy Pomir soyliklarida töq kulrang, Şarqiy Pomirda esa çöl tuproqlari mavjud. T. hududida ösimliklarning 4,5 mingdan ortiq turi usadi. Toğ yon bağirlarida, şuningdek, Qurama, Zarafşon, Hisor tizma toğlarida butazor va arçazor, Danğara, Möminobod, Xovaling, Çubek va Farxor atrofidagi toğ va toğ yon bağirlarida pista, yonğoq, anor, olça, örik, nok, tut, bodom, dölana, jiyda, arça va b. yovvoyi mevali daraxtlar ösadi.
Hayvonot dunyosi boy. Sut emizuvçilarning 84, quşlarning 346, sudralib yuruvçilarning 44, haşarotlarning 10 mingdan ortiq, baliqlarning 40 turi mavjud. Yovvoyi hayvonlardan tönğiz, yovvoyi eçki, arxar, kiyik, ayiq, suğur, quşlardan tovuşqon, kaklik, çil, qirğovul, bedana va b. mavjud. Jan.şarq va şim. dagi toğlarda qoplon, böri, tulki, jayra, qaşqaldoq, ilon, yovvoyi muşuk, toğ eçkisi, kiyik, parrandalardan burgut, ördak, laylak va b. jonivorlar uçraydi. Tabiatni qöriqlaş maqsadida Polvontöqay, Romit, Daştijum qöriqxonalari va botanika boğlari taşkil etilgan.
Aholisi. Asosiy aholisi — tojiklar; özbek, rus, qirğiz, turkman va b. ham yaşaydi. Davlat tili — tojik tili. Dindorlarning aksariyati sunniy musulmonlar. Şahar aholisi 28,3%. Yirik şaharlari: Duşanba, Xöjand, Qörğontepa, Kölob, Ustruşona, Xoruğ va b.
Tarixi. Örta Osiyo, jumladan, hozirgi T. xududidan sönggi paleolit davriga oid qurollar topilgan. Qadimda Baqgriya davlati vujudga keddi. Keyinçalik T. hududida Axomaniylar hukmronligi örnatildi. 329 y.da makedoniyalik Aleksandr qöşinlari bostirib keldi, xalq unga qattiq qarşilik körsatdi. Natijada T. hududining bir qismi Salavkiylar davlati tarkibiga, söng hududning aksariyat qismi YunonBaqtriya podşoligi tarkibiga kirdi. Kuşonlar davrida yirik suğoriş kanallari qurildi, şaharsozlik, hunarmandçilik yuqori darajaga kötarildi, ayniqsa, qöşni mamlakatlar bilan savdosotiq va ijtimoiy aloqalar rivojlana bordi. Yunon yozuvi asosida kuşon yozuvi paydo böldi.
5—6-a.larda Örta Osiyoning şarqiy qismini köçmançi xioniy qabilalari, söngra eftaliylar egallab oldi. 6-a. 2yarmida T. hududi Turk xoqokpigi tarkibiga qöşib olindi. 8-a. örtalarida arablar bostirib kelişi natijasida islom dini joriy qilina boşlandi. 9—10-a. larda T. hududi Toxiriylar va Somoniylar davlati tarkibida, 9—13-a.larda Ğaznaviylar, Krraxoniylar, Ğuriylar, Qoraxitoylar, Xorazmşohlar davlatlari tarkibida bölgan. T. hududiga bostirib kirgan Çingizxon qöşinlari (1219—21) aholining qattiq qarşiligiga duç keldi (Xöjandda Temur Malik boşçiligidagi xalq qarşiligi va b.). Möğullar istilosi iqtisodiyijtimoiy va madaniy hayotga jiddiy zarar yetkazdi. 14-a.ning 2yarmiga kelib, xöjalik qaytadan tiklana boşladi. T. hududi bu davrda Amir Temur va temuriylar, 16-a.da esa Şayboniylar saltanati tarkibida böldi. Söngra Buxoro amirligi qöl ostiga ötib, 19-a.ning boşlarida Buxoro amirligi va Qöqon xonligi örtasida taqsimlandi. 19-a.ning 2yarmida podşo Rossiyasi tomonidan zabt etildi. Rossiyada Okt. töntarişi (1917)dan söng aholining jiddiy qarşiligiga (Ibrohimbek, Eşon Sulton, Davlatmandbiy, Fuzayl Maxsumlar boşçiligida) qaramasdan, T. bolşeviklar tomonidan bosib olindi. 1917 y. noyab. — 1918 y. fev.da Şim. T.da şöro hokimiyati örnatildi va u Turkiston ASSR tarkibiga kirdi. T.ning qolgan hududi Buxoro amirligi tarkibida böldi. 1920 y. Buxoro bosqinidan keyin BXSR taşkil etildi. 1924 y. Örta Osiyo respublikalarini «milliydavlat çegaralanişi» deb atalgan bölib taşlaş natijasida T. Özbekiston SSR tarkibida muxtor respublika, 1929 y. esa SSSR tarkibida ittifokdoş respublikaga aylantirildi. 1991 y. 9 sent. da mustaqillik töğrisida deklaratsiya e'lon qilindi va «Tojikiston Respublikasi» nomi tasdiklandi. Ittifoq tugatilib, T. 1991 y. sent.da mustaqillikka erişgaç, turli etnik, diniy va mahalliy uruğaymoqçilik guruxlari örtasida qurolli töqnaşuvlar boşlandi, bu esa mamlakat siyosiy hayotida beqarorlikka olib keldi. Nihoyat, 1997 y.da özaro muxolif kuçlar milliy murosaga kelib, tinçlik örnatildi. T. — 1992 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 y. 6 yanv.da tan olgan va öşa yil 1 okt.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 9 sent. — Mustaqillik kuni (1991).
Siyosiy partiyalari va harakatlar. T. xalqdemokratik partiyasi, 1994 y. xalq partiyasi nomi bilan ta'sis etilgan, 1997 y.dan hoz. nomda; T. kommunistik partiyasi, 1924 y. tuzilgan, 1992 y. yanv. da tugatilib, mart oyida qayta taşkil etilgan; T. uyğoniş va milliy birlik harakati; Adolatxoh partiyasi, 1996 y. tuzilgan; Agrar partiya, 1999 y. ta'sis etilgan; T. islom uyğoniş partiyasi (Hizbi nahzati islomii Toçikiston), 1978 y. yaşirin ravişda taşkil etilgan, 1991 y.dan oşkora faoliyat yuritadi; T. demokratik partiyasi, 1990 y. tuzilgan; T. sotsialistik partiyasi, 1996 y. ta'sis etilgan.
Xöjaligi. T. agrarindustrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi.ning uluşi 25%, sanoatniki 35%, xizmat körsatiş sohasiniki 40%.
Qişloq xöjaligiga yaroqli yerlar 4,3 mln. gektar, şundan ekinzorlar 827631 gektar, yaylovlar 3,2 mln. gektar. Q.x.ning asosiy tarmoği — dehqonçilik bölib, jami qişloq xöjaligi. mahsulotining 65% ni beradi. Unda paxtaçilik, ayniqsa, ingiçka tolali paxta yetiştiriş yetakçi örinni egallaydi. Boğdorçilik, uzumçilik, pillaçilik rivojlangan. Moyli ekinlar, ziğir, kartoşka, sabzavotpoliz ekinlari, yemxaşak ekinlari ekiladi, ğalla va şoli ham yetiştiriladi. Toğ oldi va toğ mintaqalarining suğoriladigan yerlarida tamaki, Hisor va Vaxş vodiylarida yorongul ekiladi. Sitrus mevalar yetiştiriş yaxşi yölga qöyilgan. T.ning barça hududlarida, ayniqsa, toğ yon bağirlarida çorvaçilik rivojlangan: qoramol, qöy, eçki, parranda, yilqi boqiladi.
Sanoatining yetakçi tarmoqlari: yengil (paxta tozalaş, ip gazlama, şoyi, tikuvçilik, gilam töqiş), oziq-ovqat (meva konservasi, yoğmoy va b.), rangli metallurgiya (rangli va noyob metall rudalari qazib çiqariş va boyitiş, alyuminiy işlab çiqariş. va b.), konçilik, kimyo sanoati (mineral öğit, plastmassa işlab çiqariş.), maşinasozlik, metallsozlik. T.da oş tuzi, qönğir kömir, neft, gaz qazib olinadi; quriliş materiallari işlab çiqariladi. Elektroenergetika sanoati rivojlangan: Norak, Roğun va b. GESlarda elektr energiyasi hosil qilinadi (yiliga örtaça 17 mlrd. kVtsoat).
T.y. uzunligi 490 km, avtomobil yöllari uz. 13 ming km. 1991 y.da taşkil etilgan «Tojikiston» aviatsiya kompaniyasi samolyotlari muntazam ravişda MDH mamlakatlarining
Moskva, Samara, Novosibirsk, Olmaota, Bişkek, Aşxobod va b. şaharlariga hamda BAA (Şarja), Pokiston (Karoçi), Afğoniston (Kobul), Eron (Maşhad), şuningdek, Xöjand va Xoruğga uçadi. Duşanba va Xöjand ş.larida xalkaro aeroport bor.
Taşqi savdoda dunyoning 66 mamlakati, xususan, MDH davlatlari, Afğoniston, Xitoy bilan hamkorlik qiladi. T. çetga alyuminiy, paxta, elektr energiyasi, noyob metall va toşlar, rangli rudalar, höl meva va sabzavot, teri, jun çiqaradi. Çetdan iste'mol mollari, oziq-ovqat mahsulotlari, transport vositalari oladi. Pul birligi — somoniy.
Tibbiy xizmati. 90-y.lardagi siyosiy boşboşdoklik bu sohaga ham jiddiy ta'sir qildi. Mutaxassislarning bir qismi respublikani tark etganliklari bois, uşbu soha jiddiy zarar kördi. Ayni paytda xalqaro hamjamiyatning kömagi asosida respublikada tibbiyot sohasi rivojlana boşladi. «Zumrad» (Isfara), Obigarm, Xöjaobigarm, Şambari, Qoratoğ, Xavotoğ, Garmçaşma sanatoriy va kurortlari muhim şifobaxş maskanlardir.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Maorifi boşlanğiç, töliqsiz örta, umumiy örta ta'lim maktablaridan, örta maxsus va oliy öquv yurtlaridan iborat. Yirik oliy öquv yurtlari: Tojikiston unti, politexnika, qişloq xöjaligi., san'at, tibbiyot, ped. intlari, Kölob va Xöjand ped. intlari. Bundan taşqari turli vazirliklarga qaraşli ilmiy muassasalar (veterinariya, dehqonçilik, epidemiologiya va gigiyena intlari kabilar) bor.
Respublikadagi i.t.lar Fanlar Akademiyasi tarkibidagi i.t. institutlari va markazlar doirasida amalga oşiriladi.
1999 y. T.dagi 8 yirik oliy öquv yurtlarining taşabbusi bilan tuzilgan Fan va maorifni rivojlantiriş uyuşmasi i. t. muassasalari, oliy va örta öquv yurtlari jamoalarini birlaştirdi. U yangi axborot texnologiyalarini işlab çiqib uni oliy va örta ta'lim tizimiga joriy etiş, i.t.larni rivojlantiriş, xalqaro ta'lim andozalarini T. oliy va örta ta'lim tizimiga joriy etişga, bu sohada xalqaro tajriba ayirboşlaşga kömaklaşiş kabi işlar bilan şuğullana boşladi. T.da Firdavsiy nomidagi T. davlat kutubxonasi, T. Fanlar akademiyasining Markaziy ilmiy kutubxonasi va mingdan ortik, ommaviy kutubxona; 15 davlat muzeyi (Duşanbada Tarix-ölkaşunoslik va tasviriy san'at muzeyi, S. Ayniy nomidagi adabiyot muzeyi, Panjakentda A. Rudakiy nomidagi respublika tarixölkaşunoslik muzeyi va b.) bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. T.da bir qança gaz. va jurnali naşr etiladi. Asosiylari: «Jumhuriyat» (tojik tilida çikadigan gaz., 1925 y.dan «Idi tojik», 1955—91 y.larda «Tojikistoni Soveti» nomida çiqqan), «Xalq ovozi» (özbek tilida çiqadigan gaz., 1929—91 y.larda «Sovet Tojikistoni» nomi bilan çiqqan), «Sadoi mardum» («Xalq ovozi», gaz., 1992 y.dan), «Biznes i politika» («Biznes va siyosat», gaz., 1994 y.dan); adabiybadiiy jurnalilar: tojik tilida «Sadoi Şarq» («Şarq ovozi»), «Madaniyati Tojikiston» («Tojikiston madaniyati»), rus tilida «Pamir» («Pomir») va b. T. axborot agentligi (hoz. «Xovar» axborot agentligi) 1933 y.da taşkil etilgan. T.da radioeşittirişlar 1928 y.dan, Duşanba televizion markazi 1959 y.dan işlay boşlagan.
Adabiyoti. Tojik xalqining adabiyoti va madaniyati juda qad. va boy tarixga ega. Tojik yozma adabiyotining manbalari hoz. Eron, Afğoniston va Örta Osiyo hududida yaratilgan qad. xalq oğzaki ijodidan boşlanadi. 9—15-a.larda forsiy (dariy) tilidagi mumtoz adabiyot tojik va forsiy xalklar tarixiymadaniy taraqqiyotining hosilasi edi. Tojik adabiyoti bir neça davrni öz içiga oladi: 1davr — forslar va tojiklar uçun umumiy bölgan fors tilidagi 9—15-a. lar adabiyoti; 2davr — asosan, Örta Osiyo hududida 16— 19-a.ning 1yarmida mavjud bölgan tojik adabiyotini; 3davr — 19-a. ning 2yarmidan 20-a.ning 30-y.larigaça bölgan tojik adabiyotini; 4davr — 20-a. ning 30-y.laridan hozirgaça bölgan tojik adabiyotini öz içiga oladi.
9— 10-a.larda forstojik tilidagi adabiyot, ayniqsa, tez rivojlandi, şu sababli bu davr haqli ravişda tojik mumtoz şe'riyatining «oltin asri» hisoblanadi. Somoniylar davlatining markazi Buxoroda fors tilidagi şe'riyat asosçisi Abu Abdulloh Rudakiy ijod qildi. Şe'riy, nasriy, falsafiyta'limiy asarlarda qad. xalqan'analari va qahramonlik voqealari, adolatli şohlar obrazlari qalamga olina boşladi. Abu Şukur Balxiy, Abulhasan Kisoiy, Daqiqiy ijodlarida insoparvarlik va adolat goyalari tarğib qilinib, zulm qoralandi. 10-a. oxiri va 11-a. boşlarida forstojik şoiri Abulkrsim Firdavsiy özining ölmas «Şohnoma»sini yaratdi. 10-a. oxirida Eron va Örta Osiyoga sufizm ğoyalari kirib kelib, şu asosda diniyfalsafiy ta'limotlar, jumladan, ismoiliylar oqimining adabiyotga ta'siri kuçaydi. Ismoiliylarning ğoyalari şoir va mutafakkir Nosir Xisrav ijodida aks etdi.
13-a. boşlarida möğullar bosqini adabiy va falsafiy goyalarning rivojiga 2 asr davomida katta zarba bergan bölsada, Hindistonning şim. (Xusrav Dehlaviy), Eronning jan. (Sa'diy va uning zamondoşlari), Kiçik Osiyo (Jaloliddin Rumiy)da forstojik tilidagi adabiyot rivoji davom etdi. 15-a.ga kelib Örta Osiyoda adabiyfalsafiy hayot astasekin tiklana bordi. Hirot madaniy va adabiy hayot markaziga aylandi. Bu yerda, ayniqsa, temuriylar hukmronligining söngti yillarida atoqli şoir va adiblar töplangan edi. Adabiy harakat boşida forstojik şoiri Abdurahmon Jomiy va özbek şoiri Alişer Navoiy turar edilar.
16-a.dan tojik adabiyoti fors tilidagi adabiyotlarning umumiy oqimidan ajralib, mustaqil rivojlandi. 19-a. ning 2yarmi — 20-a. boşlarida tojik adabiyotida ma'rifatparvarlik oqimi vujudga keldi. Bu oqimning asosçisi tojik va özbek xalqlarining mutafakkiri Ahmad Doniş edi. Şoir va yozuvçilardan Rahmatullo Vozeh, Şamsiddin Şohin (1859— 93), Muhammad Hayrat (18781902) ğoyaviy jihatdan Ahmad Donişga yaqin edilar. Tojik ma'rifatçilik adabiyotida yangi janrlar (realistik hikoya, falsafiyromantik qissa va b.) paydo böldi, adabiy til xalq tiliga yaqinlaşa boşladi. 20-a.ning boşlarida Sadriddin Ayniy, Toşxöja Asiriy, Siroj Hakim kabi yozuvçilar ma'rifatçilik adabiyoti an'analarini davom ettiribgina qolmasdan, adabiyotni xalq hayotiga yaqinlaştirişda katta işlar qildilar. 1920—30 y.larning boşlarida Abulqosim Lohutiy ijodi muhim örin egalladi. Bu davrda S Ayniy «Odina» (1924), «Doxunda» (1930) kabi nasriy asarlarini yaratdi. 30-y.lar boşida adabiyotga Mirzo Tursunzoda, Jalol Ikromiy, Abdusalom Dehotiy, Rahim Jalil, Hakim Karim, Mirsaid Mirşakar, Sotöm Uluğzoda va b. kirib keldi. 2jahon uruşi yillarida tojik adabiyoti ham butun kuçini faşizmga qarşi kuraşga qaratdi. Uruşdan keyingi yillarda M. Tursunzodaning «Hindiston qissasi» şe'riy majmuasi (1947— 1948), «Hasan aravakaş» (1954), «Osiyo sadosi» (1956), «Jonginam» (1960), «Gangadan Kremlgaça» (1970) dostonlari, Mirsaid Mirşakarning «Jilovlanmagan Panj» (1949), «Toğlik qizning işqi» (1961—62), «Muhabbatning varaqlari» (1975) töplamlari va «Vatan farzandlari» pyesasi, Foteh Niyoziyning «Vafo» (2 qismdan iborat, 1949— 58), «Qurolsiz sarbozlar» (1985), Sotim Uluğzodaning «Yangilangan yer», Rahim Jalilning «Şörob» romanlari naşr etildi. 1980—90 y.lar adabiyotga yozuvçi va şoirlarning yangi avlodi kirib keldi. Bu davrda Mömin Qanoatning «Sino beşigi» (1980), «Olovli muhabbat» (1985) dostonlari, Loiq Şeralining «Oq kun» (1984), «Dil uyi» (1986), «Oftobboron» (1988), «Mozor toşi» (1996) şe'riy töplamlari, Bozor Sobirning «Tun kiprigi» (1981), «Oftobnihol» (1982), «Tatib, tuyib» (1987) şe'riy majmualari, Gulnazar Keldiyevning «Langar» (1984), «Daryo özani» (1986), Gulruxsor Safiyevaning «Ixlos» (1980), «Suğd alangasi» (1981), «Boxtar ruhi» (1987) şe'riy töplamlari va «Sabzabahor ayollari» romani (1991) yaratildi. 1990-y. lardan keyin adabiyotga kirib kelgan Farzona, Iskandari Xatloniy va yana köplab yoş qalamkaşlar tojik adabiyotining rivojida muhim örin tutadi. Me'morligi va tasviriy san'ati. Tojik xalqining badiiy madaniyati qöşni xalqlar, ayniqsa, özbeklar madaniyati bilan özaro boğliqlikda rivojlangan. T. hududidan topilgan tasviriy san'at yodgorliklarining eng qad.si Şarqiy Pomirdagi mezolit (mil. av. 15—10ming yilliklar) davriga oid qoyatoş suratlaridir. Jumladan, Panjakentdan topilgan qoya suratida arfa çalayotgan qiz tasvirlangan (7—8-a.lar). 5—8-a. boşlarida T. hududida devor va minoralar bilan şahristonga ega bölgan şaharlar paydo böldi. Mintaqada islom dini tarqalgaç, T. me'morligida masjid va madrasalar, minora, maqbara va xonaqohlar qad. kötardi. 9—10-a.lardan qurilişda pişiq ğişt işlatila boşlandi. 11—12- a.larda Mozori Şarifda Muhammad Başaro maqbarasi, 14— 15-a.larda Ustruşonada Kök gumbaz masjidi, 11 — 12 va 15-a.larda Konibodomda Muslihiddin maqbarasi barpo etidsi. 14-a. oxiri — 15-a.larda monumental bezak san'atida yoğoç va gançga naqş öyiş, sirlangan va sirlanmagan sopol, yoğoç va gançga tuxumli tempera bilan naqş soliş, zardözlik va b. keng tarqaldi. T. me'morligi 1 qavat paxsa yoki xom ğiştli uysozlikdan boş reja asosida qurilayotgan şaharlargaça bölgan taraqqiyot yölini bosib ötdi. 1930-y.larda Duşanba, Xöjand, Kölob, Konibodom ş.lari boş reja asosida kurila boşladi. 1930—40- y.lar boşlaridagi şaharsozlikda Örta Osiyo me'morligi elementlari bölgan klassitsizm şakllari ustunlik qildi. 50-y.larning 2yarmida şarq an'analarini özida mujassamlaştirgan binolar paydo böla boşladi. 1960-y.lardan söng T. me'morlari kiçik mavzelar barpo etişga ötdilar. Sanoat rivojlanişi tufayli Qörğontepa, Tursunzoda, Norak, Yovon singari yangi zamonaviy şaharlar qad. kötardi. Duşanbadagi «Tojikiston» mehmonxonasi (1975, me'mori A. I. Onişçenko), kinokonsert zali (1985, me'mori S. M. Sutyagin) kabi zamonaviy muhtaşam binolar barpo qilindi.
T.da zamonaviy tasviriy san'at 20-a. ning 20-y.larida vujudga kela boşladi. Ilk rassomlar siyosiy va taşviqiy plakatlar, hajviy jurnalilar uçun bezaklar yaratiş, öquv darsliklari va badiiy asarlarni bezaş bilan şugullandilar. 2jahon uruşi davrida grafika, plakat va, ayniqsa, karikatura rivojlandi. 40-y.lar oxiri va 50-y.larda tasviriy san'at janrlari köpaydi, rassomlar mahorati oşdi. 1947 y. Respublika tasviriy san'at muzeyining oçilişi bunga yaxşi şaroit yaratdi. Peyzaj janrida I. Abdurahmonov, F. Solmonov, S. Zaxarov salmoqli muvaffaqiyatga erişdilar. Keyinçalik yetişib çiqqan rassomlar I. Raximov, X. Xuşvaqtov, 3. Habibullayev, A. Aminjonov, haykaltaroşlar A. Ğaniyev, K. Jumagazin, grafik rassomlar K. Turenko, X. Rasulov, D. Safoyevpar hayotiy mavzularda ijod qildilar. X. Xuşvaqtovning «Xoruğ», «Olay vodiysi», «Pomir toğlarida», 3. Habibullayevning «Ğijjak», «Yaylovda bahor» asarlari zör mahorat bilan yaratilgan.
1990-y.lar T. tasviriy san'atida milliy an'analarni, zamonaviy badiiy ğoyalarni çuqurroq singdirişga asosiy ahamiyat berildi. Çunonçi, rassom S. Qurbonov ijodiga tojik xalqining tarixi, milliylik ildizlari, urfodatlari gözal şakllarda romantik badiiy uslubda aks ettirilgan. T. xalqining köp asrlik tasviriy va amaliy san'atida bezak asosiy yönaliş bölgan. M. Xuşmuhamedov, A. Haydarov, A. Kamelin, A. Raximov, M. Beknazarovlar milliy meros an'analarini birmunça yangilagan holda mana şu yönalişda ijod qilmoqdalar. P. Falbov, S. Şaripov, A. Sayfiddinov kabi rassomlar bu sohada yangi yönaliş yaratiş yöliga tuşib oddilar. L. Irismetova, M. Nosirova, M. Qodirova, M. Qurbonova, 3. Davlatşoyeva, D. Mamajonova, N. Hamidova, S. Saidova singari iste'dodli ayol rassomlar yetişib çikdi. T. zamonaviy haykaltaroşligi (A. Bikasiyon, V. Odinayev, J. Toşmatov asarlari) da ham yangi yönaliş boşlangani seziladi. A. Lohutiy (haykaltaroş I. Milaşeviç), Mirzo Tursunzoda (haykaltaroş A. Bikasiyon) haykallari, B. Ğafurov byusti (haykaltaroş I. Ivanov), Duşanba ş.dagi «Vaxdat» memoriali (1999), Qörğontepadagi Ismoil Somoniy haykali (1999) şundan dalolat beradi.
Amaliy san'at sohasida — kulolçilikda A. va B. Mavlonovlar, S. va S. Soxibovlar, M. Mirzoyev; naqqoşlikda M. Olimov, K. Gayurov; yoğoç öymakorligida Yu. Baratbekov, A. Yöldoşev, A. Yahyoyev; kaştaçilikda 3. Baxriddinovalar samarali ijod qilmoqsalar. 1998 y. Özbekiston Badiiy akademiyasining Markaziy körgazmalar zalila T. rassomlarining badiiy körgazmasi bölib ötdi. Unda T. istikdol davri tasviriy san'ati keng namoyiş etilgan. T. Me'morlar uyuşmasi 1936 y., Rassomlar uyuşmasi 1933 y. taşkil etilgan. T. badiiy san'at xodimlari Duşanbadagi Davlat
Badiiy kollejida tayyorlanadi. Köpgina tojik san'atkorlari Özbekiston san'at intlari va bilim yurtlarida ta'lim olgan.
Musiqasi. An'anaviy musiqa madaniyati boy va xilmaxil. U bir neça mahalliy uslubdan taşkil topgan. Suğd viloyatida azaldan yonmayon yaşab kelgan tojik va özbek xalqlarining musiqa an'analari özaro qorişib ketgan. Ikkala qardoş xalq musiqa ijodida mehnat, maişiy va morosim qöşiqlari («Mayda», «Yoryor», «Naqş» «Alla», «Boyçeçak», «Sadr», «Marsiya» kabi), lirik qöşiklar («muxammas», «bayt» va b.), laparlar, bastakorlar aşula va kuylari (Sodirxon hofiz Boboşarifov va b.), xalq va professional sozlardan dutor, ğijjak, çang, nay, surnay, qöşnay, doyra va b. asosiy örin tutadi (yana q. FarğonaToşkenpg musiqa uslubi). Xatlon viloyatida «Falak» («Falaki») qöşiq turkumlari lirikfalsafiy mazmundagi forsça şe'rlarga yakkaxon xonanda tomonidan soz jörligida aytiladi. Şu yerda yaşayotgan özbek (laqay)larning musiqa an'analari Özbekistonning SurxondaryoQaşqadaryo musiqa uslubiga yaqin: doston va terma janrlari, dömbira, çangqönğiz, çöpon nay ijroçiligi va h.k. Toğli Badaxşon muxtor viloyatida istiqomat qilayotgan vançlik, yazgulemlik, ruşonliklar kabi elatlarda öyin qöşiq va kuylari («Aspakbozi», «Rupsak bazay» kabi), musiqiy tomoşa («Bobo safar» «Möğulbozi»), «Dehqonnoma» kabi mehnat qöşiklari, «Çorbaytxo», «Ğazalxo» kabi lirik qöşiqlar, ayollar ijodida — «Bulbulik», «Dargilak» kabi lirik aytimlar, çolğulardan esa sörnak (çöpon nay), vanç dutori, pomir rubobi, blandzikom va b. maşhur. Mumtoz musiqa (maqom, aşula yöllari, çolğu kuylar) asosan şahar (Xöjand va b.)larda şakllangan. 20-a. örtalaridan FartnaToşkent maqom yöllari bilan birga Buxoro Şaşmaqomn ijroçiligi ham rivoj topgan (F. Şahobov, Ş. Sohibov, B. Fayzullayev va b.). T.da dastlabki musiqa öquv yurtlari 1929 y. Xöjandda, 1934 y. Duşanbada taşkil etilib, 1939 y.da birinçi tojik operasi «Vose qözğoloni» (kompozitor S.A. Balasanyan) namoyiş qilindi. T.da Suğd viloyat musiqali komediya teatri, davlat filarmoniyasi, «Gulşan» estrada ansambli (1966 y.dan), Borbad nomidagi konsert saroyi faoliyat körsatadi. Bastakorlardan Aqmad Boboqulov, Boymuxdmmad Niyozov, Ma'rufxöja Bahodurov, xonandalardan Zafar Nozimov, Hanifa Mavlonova, Şohista Mullajonova, Jörabek Murodov, Jörabek Nabiyev, Nigina Raupova, Mastona Ergaşeva, Davlatmand Xolov, Daler Nazarov, Afzalşo Şodiyevlarning tojik san'atini rivojlantirişdagi hissalari katta.
Teatri. Yevropaça tipdagi tojik teatri dastlab 1919 y.da Xöjandda, keyinçalik Konibodom, Öratepa va Isfarada havaskorlik teatrlari tarzida paydo böddi. 1929 y. Duşanbada havaskorlik tögaragida Tojik davlat drama teatri nomi bilan 1professional teatr (hoz. Lohutiy nomli teatr) taşkil etildi. 1932 y. Xöjandda musikali drama teatri iş boşladi. Ularda zamonaviy mavzudagi asarlar sahnalaştiryddi. A. Usmonovning «Kuraş», K. Yaşinning «Yondiramiz», J. Ikromiyning «Duşman», M. Tursunzodaning «Hukm», M. Aminzodaning «Şaraf» pyesalari körsatildi. Firdavsiyning «Şohnoma»si asosidagi «Rustam va Suhrob», jahon mumtoz dramaturgiyasining «Otello», «Makr va muhabbat» asarlari Lohutiy nomli teatr sahnasida namoyiş etildi. Aktyorlardan M. Qosimov, L. Zohidova, T. Fozilova, A. Burhonov, X. Rahmatullayev, G. Vallamatzoda, B. Tojiboyeva, balet raqkrsasi M. Sobirova va b. maşhur. Rudakiy nomidagi Xoruğ va S. Valizoda nomidagi Kölob musikali drama teatrlari jamoalari T.da teatr san'atining rivojiga muhim hissa qöşdilar.
Kinosi. T. kinematografiyasi 1929 y. vujudga keldi. Duşanbaga 1poyezd kelişiga bağişlangan kinojurnal suratga olib körsatildi. 1930 y. «Tojikkino» birlaşmasi taşkil etildi. 1932 y. «Amirlar ölgan çoğda» birinçi badiiy filmi yaratildi. 1939 y. «Boğ» (rej. N. V. Dostal), «Döstlar qayta uçraşganda» (rej. K. Yormatov) nomli dastlabki ovozli badiiy filmlar yaratildi. 40-y. larda harbiy vatanparvarlik mavzuidagi hujjatli filmlar («Temurning qasami», «Tojikiston farzandi» va b.) suratga olindi. 1957 y. rej. B.A. Kimyogarov S. Ayniyning «Doxunda» tarixiy qissasini, söng M. Tursunzodaning «Hasan aravakaş» dostonini ekranlaştirdi. Şundan söng bir kator badiiy filmlar — «Döstim Navruzov» (rej. lar Ş. Qiyomov, N. Litus), «Toğdagi çirok» (rej. B. Dolinov), «Bir qizni uçratdim» (rej. R. Ya. Perelşteyn), «Öğlim uylanmoqçi» (rej. T. Sobirov) badiiy filmlari yaratildi. 1960—70 y.larda yetişib çiqqan M. Qosimov, M. Oripov, S. Hamidov, V. Ahadov, B. Arabov kabi rej.lar kinematografiyaga yangi mavzu va uslublar olib kirdilar. Ularning «Nisso», «Toğlarda yuragim qoldi», «Köhna masjid yonidagi uçraşuv», «Jöra sarkor», «Uçinçi qiz» kabi filmlari muvaffaqiyat qozondi. 1970—1980 y.larda qator badiiy va hujjatli filmlar suratga olindi. D. Xudonazarov («Yoşlikning birinçi tongi»), Yu. Yusupov («Jinoyatçi va oqlovçi») kabi rej. lar maşhur böldi. Tojik kinosini rivojlantirişga rej.lardan K. Yormatov, N. Tillayev, artistlardan M. Qosimov, 3. Döstmatov, M. Vohidov, ssenariyçilardan M. Tursunzoda, S. Uluğzoda, M. Mirşakar va b. katta hissa qöşdilar.
Özbekiston — T. munosabatlari. Tojik va özbek xalkdarining yaşaş şaroiti, urfodatlari, turmuş tarzi bir-biriga nihoyatda yaqin. Özbekiston Respublikasi Prezidenta I. A. Karimov ta'kidlaganidek, özbek va tojik xalklari ikki tilda gaplaşadigan bir xalq. Bu 2 xalqning ötmişda birgalaşib, öz ozodligi, erki uçun kuraşgani, ölmas me'moriy yodgorliklari va san'at durdonalarini yaratgani tarixdan ma'lum. Asrlar davomida kupgina tojik va özbek san'atkorlari biribiriga ustoz, biribiriga şogird bölib ijod kilib kelişgan.
Ikki buyuk arbob — Jomiy bilan Navoiyning döstligi va hamkorligi tojik hamda özbek adabiy va madaniy aloqalari tarixidagi yorqin sahifadir. Jomiy va Navoiy boşlab bergan zullisonaynlik an'analarini Maşrab, Turdi, Nodira, Furqat, Zavqiy, Anbar otin, Asiriy, Ayniy, Hamza va b. davom ettirdilar. Hamza tojik tilida ham ğoyaviy badiiy jihatdan yetuk şe'rlar yaratişi bilan barobar özining drama truppasi bilan T.ning şahar va tumanlarida tomoşalar körsatdi.
S. Ayniy «Kullar» romanini özbek tilida yaratdi va tojik hamda özbek tilida samarali ijod qilib, özining ham badiiy, ham ilmiy asarlari bilan 2 xalq madaniyatini rivojlantirişda katta rol uynadi.
20-y.lar oxiridan T. teatrlarida Xamzaning «Boy ila xizmatçi», K. Yaşinning «Gulsara», F. Zafariyning «Halima», Xurşidning «Farhod va Şirin», keyinroq S. Abdullaning «Tohir va Zuxra», Uyğun va I. Sultonning «Alişer Navoiy», Tuyğunning «Muhabbat» va b. pyesalari sahnalaştirildi. Ai ni vaqtda tojik dramaturglaridan S. Uluğzodaning «Gavhari şamçiroq», S. Ğanining «Tuy», Ğ. Abdulloning «Şarq sadosi» kabi pyesalari özbek teatrlari sahnalarida namoyiş qilindi.
Tojiközbek madaniy va adabiy aloqalarning ravnaq topişida badiiy tarjimaçilik ham muhim ahamiyatga ega. S. Ayniyning 8 jildli asari, A. Lohutiyning «Devon»i, M. Tursunzodaning deyarli barça asarlari, Mirşakarning «Biz Pomirdan keldik», «Oltin qişloq», «Tog qizining işqi», J. Ikromiyning «Olov qizi», «Buxoroning ön ikki darvozasi», S. Uluğzodaning «Yoşligimiz tongi», «Vosye», R. Jalilning «Pölod va Gulrö», «Şörob», F. Niyoziyning «Vafo» asarlari va b.ning şe'riy, nasriy asarlari özbek tilida naşr etilgan. Ayni vaktda Hamza, A. Qodiriy, F. Ğulom, Oybek, A. Qahhor, Ğayratiy, H. Olimjon, Ş. Raşidov, Zulfiya, A. Muxtor, R. Fayziy, S. Abdulla, E. Vohidov, A. Oripov, G. Jurayeva, B. Boyqobilov va b.ning asarlari tojik tiliga tarjima qilinib, T.da naşr etilgan. Özbektojik adabiy va madaniy aloqalarining ravnaq topişida T.da yaşab özbek tilida ijod kilgan şoir va yozuvçilar: Aşirmat, M. Tölqin, M. Oston, Ö. Jamol, J. Toşmatov, 3. Döstmatov, K,. Mamajonov, Ş. Sattor, A. Usmon, X. Qurbonova, S. Nişonova, J. Ergaş, U. Umarov, A. Zuhur va b.ning ham hissasi bor.
Uşbu ijtimoiytarixiy an'ana har 2 davlat milliy mustaqillikni qölga kiritgaç, yangiça mazmun kasb etdi. Özbekiston T.dagi harbiysiyosiy vaziyatni barqarorlaştirişda va uni ijobiy yeçimini topişda sezilarli mavqeni egalladi. ÖzR Prezidenti I.A. Karimov 1992 y. sent.da BMT ning Boş kotibiga murojaatnoma yöllab, xalqaro hamjamiyat e'tiborini T. muammolariga qaratib bu muammolarni tinç yöl bilan hal etişga çaqirdi. T.da tinçlik jarayonining amalga oşişi va ahdlaşuvlarning barça bosqiçida Özbekiston rasmiy kuzatuvçi sifatida iştirok etdi. 2000 y. 14—15 iyunda I. A. Karimovning rasmiy taşrif bilan Duşanba ş.da bölişi, E. Rahmonovning Toşkentda bölişi özbektojik munosabatlarining yangi poğonaga kötarilişidan dalolat edi.
1998 y. yezda Özbekistonda T. Respublikasining madaniyat kunlari bölib ötdi. 1995 y. Toşkent ş.da T. Respublikasining, 2000 y. Duşanba ş.da ÖzR elçixonasi oçilib, ular davlatlararo siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ma'naviy alokalarni muvofiqlaştiriş yölida xizmat qilmoqda.
Keyingi vaqtda ÖzR bilan T.ning savdoiqtisodiy aloqalari birmunça rivojlandi. ÖzRning taşqi savdo aylanmasida T.ning uluşi 2003 y.da 2002 y.ga nisbatan 24,7% oşdi va 2,2% ni taşkil etdi.
Nasriddin Mamanazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОЖИКИСТОН (Точикистон), Тожикистон Республикаси (Чумҳурии Точикистон) — Ўрта Осиёнинг жан.шаркида жойлашган давлат. Майд. 143,1 минг км2. Аҳолиси 6578,5 минг киши (2002). Пойтахти — Душанба ш. Маъмурий жиҳатдан Тоғли Бадахшон мухтор вилояти, 2 вилоят ва 45 туманга бўлинади.
Давлат тузуми. Т. — республика, унитар демократик ижтимоийҳуқуқий давлат. Амалдаги Конституцияси 1994 й. 6 нояб.да кабул килинган. Давлат бошлиғи — президент (1994 й.дан Э. Рахмонов), у Т. фукаролари томонидан 7 й. муддатга сайланади.
Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Мажлиси Оли, ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигида Вазирлар Кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.
Табиати. Т. тоғли мамлакат, ҳудудининг 93% ини 300 м дан 7495 м баландликкача бўлган тоғлар, шунингдек, Ўрта Осиёнинг энг йирик тоғлари — Тяньшан ва Помир системасига кирадиган тоғлар эгаллайди. Ҳудудининг қарийб ярмини 3000 м дан баланд бўлган тоғликлар ташкил этади. Даре водийларининг кенгайган жойлари ва тоғ оралиғидаги сойликлар текисликлардан иборат, шим.да Қурама тизма тоғлари (Бобоиоб тоғи, бал. 3769 м) ва Мўғултоғ тоғлари (1624 м) жойлашган. Т. марказий қисмида Олай тизма тоғлари (ғарбий қисми, 5539 м), Туркистон (5509 м), Зарафшон (5489 м, Чимтарға тоғи), Ҳисор ва Қоратегин тизма тоғлари (4643 м) ва Зарафшон водийси (Туркистон ва Зарафшон тизма тоғлари орасида), жан.ғарбий қисмида (ҲисорОлай тизма тоғларининг жан.да ва Помирнинг ғарбида) унчалик баланд бўлмаган Боботоғ, Оқтоғ, Қоратоғ, Тераклитоғ, Сарсарак, Рангонтоғ, Илонлитоғ ва б. бор. Ушбу тоғлардан айримлари жан. ва жан.ғарб томонга пасая бориб, Панж ва Амударё қирғокларигача қўшилиб кетган текисликлардан иборат. Юқоридаги тизма тоғлар оралиғида Ҳисор, Вахш, Ёвон, Қуйи Кофарниҳон, Сурхоб (Қизилсув) ва Яхсув водийлари жойлашган. Т. жан.шарқий қисмида Помир тоғлари қад. кўтарган (Т.нинг энг баланд жойи — 7495 м). Унинг марказида Музкўл тизма тоғлари ва жан.ғарбда Шим. ва Жан. Аличур тизма тоғлари жойлашган.
Т. ҳудудида Ўрта ва Жан. Тяньшан, Помир бурмали тизимлари ҳамда 2 йирик тоғлараро ботиқ (Фарғона ва Тожикистон депрессиялари) бор. Помир ва ҲисорОлай тизма тоғларида тоғ биллури, олтин, кумуш, симоб, сурма, мишьяк, вольфрам, молибден, тоштуз, асбест, кумир, нефть, табиий газ, темир, рух, қимматли тошлардан лаъл, ложувард, мармар конлари мавжуд. Ўнлаб минерал булоқлар, шу жумладан, Гармчашма шифобахш булоғи машҳур. Иқлими континентал. Янв.да ўртача т-ра водий ва тоғ ён бағирларида 2° дан —2° гача, Помирда —22°. Июлнинг ўртача траси водийларда 30°, Помирда 10°, энг юқори т-ра 48° гача (Вахш водийси ва Қуйи Панжда). Йиллик ёғин миқцори Ҳисор тизма тоғларининг шим. ён бағирларида 1600 мм гача. Т. маркази ва жан.да ёз ва кузда қуруқ иссиқ шамол ва қисман гармсел, жан.да афғон шамоли эсади. Асосан, Помир ҳудудида мингдан ортиқ каттакичик музликлар бор. Даре кўп, уз. 10 км дан ортиқ бўлган дарёлар 947 та. Улар, асосан, Амударё, Сирдарё ва Зарафшон дарёси ҳавзаларига мансуб. Фақат Шарқий Помирдаги Оқжилға, Қоражилға ва Музкўл дарёлари берккўл — Қоракўлга қуйилади.
Т.да 930 кўл бўлиб, аксарияти Помир ва ХисорОлай тизма тоғлари этагида жойлашган. Сарез, Яшилкўл, Искандаркўл, Каттакўл кўллари, Қайроққум, Норак, Фарҳод, Каттасой, Мўминобод ва б. сув омборлари бор. Т. жан.ғарби ва шим.даги пасттекисликларда оч кулранг, тоғ ён бағирларида табиий кулранг, тўқ кулранг ёки жигарранг тупроклар учрайди. Шим. ва ҲисорОлай этаклари тупроқлари оч жигарранг, юқорироқда табиий жигарранг тупроклар. Ғарбий Помир сойликларида тўқ кулранг, Шарқий Помирда эса чўл тупроқлари мавжуд. Т. ҳудудида ўсимликларнинг 4,5 мингдан ортиқ тури усади. Тоғ ён бағирларида, шунингдек, Қурама, Зарафшон, Ҳисор тизма тоғларида бутазор ва арчазор, Данғара, Мўминобод, Ховалинг, Чубек ва Фархор атрофидаги тоғ ва тоғ ён бағирларида писта, ёнғоқ, анор, олча, ўрик, нок, тут, бодом, дўлана, жийда, арча ва б. ёввойи мевали дарахтлар ўсади.
Ҳайвонот дунёси бой. Сут эмизувчиларнинг 84, қушларнинг 346, судралиб юрувчиларнинг 44, ҳашаротларнинг 10 мингдан ортиқ, балиқларнинг 40 тури мавжуд. Ёввойи ҳайвонлардан тўнғиз, ёввойи эчки, архар, кийик, айиқ, суғур, қушлардан товушқон, каклик, чил, қирғовул, бедана ва б. мавжуд. Жан.шарқ ва шим. даги тоғларда қоплон, бўри, тулки, жайра, қашқалдоқ, илон, ёввойи мушук, тоғ эчкиси, кийик, паррандалардан бургут, ўрдак, лайлак ва б. жониворлар учрайди. Табиатни қўриқлаш мақсадида Полвонтўқай, Ромит, Даштижум қўриқхоналари ва ботаника боғлари ташкил этилган.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси — тожиклар; ўзбек, рус, қирғиз, туркман ва б. ҳам яшайди. Давлат тили — тожик тили. Диндорларнинг аксарияти сунний мусулмонлар. Шаҳар аҳолиси 28,3%. Йирик шаҳарлари: Душанба, Хўжанд, Қўрғонтепа, Кўлоб, Уструшона, Хоруғ ва б.
Тарихи. Ўрта Осиё, жумладан, ҳозирги Т. худудидан сўнгги палеолит даврига оид қуроллар топилган. Қадимда Бақгрия давлати вужудга кедди. Кейинчалик Т. ҳудудида Ахоманийлар ҳукмронлиги ўрнатилди. 329 й.да македониялик Александр қўшинлари бостириб келди, халқ унга қаттиқ қаршилик кўрсатди. Натижада Т. ҳудудининг бир қисми Салавкийлар давлати таркибига, сўнг ҳудуднинг аксарият қисми ЮнонБақтрия подшолиги таркибига кирди. Кушонлар даврида йирик суғориш каналлари қурилди, шаҳарсозлик, ҳунармандчилик юқори даражага кўтарилди, айниқса, қўшни мамлакатлар билан савдосотиқ ва ижтимоий алоқалар ривожлана борди. Юнон ёзуви асосида кушон ёзуви пайдо бўлди.
5—6-а.ларда Ўрта Осиёнинг шарқий қисмини кўчманчи хионий қабилалари, сўнгра эфталийлар эгаллаб олди. 6-а. 2ярмида Т. ҳудуди Турк хоқокпиги таркибига қўшиб олинди. 8-а. ўрталарида араблар бостириб келиши натижасида ислом дини жорий қилина бошланди. 9—10-а. ларда Т. ҳудуди Тохирийлар ва Сомонийлар давлати таркибида, 9—13-а.ларда Ғазнавийлар, Кррахонийлар, Ғурийлар, Қорахитойлар, Хоразмшоҳлар давлатлари таркибида бўлган. Т. ҳудудига бостириб кирган Чингизхон қўшинлари (1219—21) аҳолининг қаттиқ қаршилигига дуч келди (Хўжандда Темур Малик бошчилигидаги халқ қаршилиги ва б.). Мўғуллар истилоси иқтисодийижтимоий ва маданий ҳаётга жиддий зарар етказди. 14-а.нинг 2ярмига келиб, хўжалик қайтадан тиклана бошлади. Т. ҳудуди бу даврда Амир Темур ва темурийлар, 16-а.да эса Шайбонийлар салтанати таркибида бўлди. Сўнгра Бухоро амирлиги қўл остига ўтиб, 19-а.нинг бошларида Бухоро амирлиги ва Қўқон хонлиги ўртасида тақсимланди. 19-а.нинг 2ярмида подшо Россияси томонидан забт этилди. Россияда Окт. тўнтариши (1917)дан сўнг аҳолининг жиддий қаршилигига (Иброҳимбек, Эшон Султон, Давлатмандбий, Фузайл Махсумлар бошчилигида) қарамасдан, Т. большевиклар томонидан босиб олинди. 1917 й. нояб. — 1918 й. фев.да Шим. Т.да шўро ҳокимияти ўрнатилди ва у Туркистон АССР таркибига кирди. Т.нинг қолган ҳудуди Бухоро амирлиги таркибида бўлди. 1920 й. Бухоро босқинидан кейин БХСР ташкил этилди. 1924 й. Ўрта Осиё республикаларини «миллийдавлат чегараланиши» деб аталган бўлиб ташлаш натижасида Т. Ўзбекистон ССР таркибида мухтор республика, 1929 й. эса СССР таркибида иттифокдош республикага айлантирилди. 1991 й. 9 сент. да мустақиллик тўғрисида декларация эълон қилинди ва «Тожикистон Республикаси» номи тасдикланди. Иттифоқ тугатилиб, Т. 1991 й. сент.да мустақилликка эришгач, турли этник, диний ва маҳаллий уруғаймоқчилик гурухлари ўртасида қуролли тўқнашувлар бошланди, бу эса мамлакат сиёсий ҳаётида беқарорликка олиб келди. Ниҳоят, 1997 й.да ўзаро мухолиф кучлар миллий муросага келиб, тинчлик ўрнатилди. Т. — 1992 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 й. 6 янв.да тан олган ва ўша йил 1 окт.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 9 сент. — Мустақиллик куни (1991).
Сиёсий партиялари ва ҳаракатлар. Т. халқдемократик партияси, 1994 й. халқ партияси номи билан таъсис этилган, 1997 й.дан ҳоз. номда; Т. коммунистик партияси, 1924 й. тузилган, 1992 й. янв. да тугатилиб, март ойида қайта ташкил этилган; Т. уйғониш ва миллий бирлик ҳаракати; Адолатхоҳ партияси, 1996 й. тузилган; Аграр партия, 1999 й. таъсис этилган; Т. ислом уйғониш партияси (Ҳизби наҳзати исломии Точикистон), 1978 й. яширин равишда ташкил этилган, 1991 й.дан ошкора фаолият юритади; Т. демократик партияси, 1990 й. тузилган; Т. социалистик партияси, 1996 й. таъсис этилган.
Хўжалиги. Т. аграриндустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги.нинг улуши 25%, саноатники 35%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 40%.
Қишлоқ хўжалигига яроқли ерлар 4,3 млн. гектар, шундан экинзорлар 827631 гектар, яйловлар 3,2 млн. гектар. Қ.х.нинг асосий тармоғи — деҳқончилик бўлиб, жами қишлоқ хўжалиги. маҳсулотининг 65% ни беради. Унда пахтачилик, айниқса, ингичка толали пахта етиштириш етакчи ўринни эгаллайди. Боғдорчилик, узумчилик, пиллачилик ривожланган. Мойли экинлар, зиғир, картошка, сабзавотполиз экинлари, емхашак экинлари экилади, ғалла ва шоли ҳам етиштирилади. Тоғ олди ва тоғ минтақаларининг суғориладиган ерларида тамаки, Ҳисор ва Вахш водийларида ёронгул экилади. Цитрус мевалар етиштириш яхши йўлга қўйилган. Т.нинг барча ҳудудларида, айниқса, тоғ ён бағирларида чорвачилик ривожланган: қорамол, қўй, эчки, парранда, йилқи боқилади.
Саноатининг етакчи тармоқлари: енгил (пахта тозалаш, ип газлама, шойи, тикувчилик, гилам тўқиш), озиқ-овқат (мева консерваси, ёғмой ва б.), рангли металлургия (рангли ва ноёб металл рудалари қазиб чиқариш ва бойитиш, алюминий ишлаб чиқариш. ва б.), кончилик, кимё саноати (минерал ўғит, пластмасса ишлаб чиқариш.), машинасозлик, металлсозлик. Т.да ош тузи, қўнғир кўмир, нефть, газ қазиб олинади; қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Электроэнергетика саноати ривожланган: Норак, Роғун ва б. ГЭСларда электр энергияси ҳосил қилинади (йилига ўртача 17 млрд. кВтсоат).
Т.й. узунлиги 490 км, автомобиль йўллари уз. 13 минг км. 1991 й.да ташкил этилган «Тожикистон» авиация компанияси самолётлари мунтазам равишда МДҲ мамлакатларининг
Москва, Самара, Новосибирск, Олмаота, Бишкек, Ашхобод ва б. шаҳарларига ҳамда БАА (Шаржа), Покистон (Карочи), Афғонистон (Кобул), Эрон (Машҳад), шунингдек, Хўжанд ва Хоруғга учади. Душанба ва Хўжанд ш.ларида халкаро аэропорт бор.
Ташқи савдода дунёнинг 66 мамлакати, хусусан, МДҲ давлатлари, Афғонистон, Хитой билан ҳамкорлик қилади. Т. четга алюминий, пахта, электр энергияси, ноёб металл ва тошлар, рангли рудалар, ҳўл мева ва сабзавот, тери, жун чиқаради. Четдан истеъмол моллари, озиқ-овқат маҳсулотлари, транспорт воситалари олади. Пул бирлиги — сомоний.
Тиббий хизмати. 90-й.лардаги сиёсий бошбошдоклик бу соҳага ҳам жиддий таъсир қилди. Мутахассисларнинг бир қисми республикани тарк этганликлари боис, ушбу соҳа жиддий зарар кўрди. Айни пайтда халқаро ҳамжамиятнинг кўмаги асосида республикада тиббиёт соҳаси ривожлана бошлади. «Зумрад» (Исфара), Обигарм, Хўжаобигарм, Шамбари, Қоратоғ, Хавотоғ, Гармчашма санаторий ва курортлари муҳим шифобахш масканлардир.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Маорифи бошланғич, тўлиқсиз ўрта, умумий ўрта таълим мактабларидан, ўрта махсус ва олий ўқув юртларидан иборат. Йирик олий ўқув юртлари: Тожикистон унти, политехника, қишлоқ хўжалиги., санъат, тиббиёт, пед. интлари, Кўлоб ва Хўжанд пед. интлари. Бундан ташқари турли вазирликларга қарашли илмий муассасалар (ветеринария, деҳқончилик, эпидемиология ва гигиена интлари кабилар) бор.
Республикадаги и.т.лар Фанлар Академияси таркибидаги и.т. институтлари ва марказлар доирасида амалга оширилади.
1999 й. Т.даги 8 йирик олий ўқув юртларининг ташаббуси билан тузилган Фан ва маорифни ривожлантириш уюшмаси и. т. муассасалари, олий ва ўрта ўқув юртлари жамоаларини бирлаштирди. У янги ахборот технологияларини ишлаб чиқиб уни олий ва ўрта таълим тизимига жорий этиш, и.т.ларни ривожлантириш, халқаро таълим андозаларини Т. олий ва ўрта таълим тизимига жорий этишга, бу соҳада халқаро тажриба айирбошлашга кўмаклашиш каби ишлар билан шуғуллана бошлади. Т.да Фирдавсий номидаги Т. давлат кутубхонаси, Т. Фанлар академиясининг Марказий илмий кутубхонаси ва мингдан ортик, оммавий кутубхона; 15 давлат музейи (Душанбада Тарих-ўлкашунослик ва тасвирий санъат музейи, С. Айний номидаги адабиёт музейи, Панжакентда А. Рудакий номидаги республика тарихўлкашунослик музейи ва б.) бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Т.да бир қанча газ. ва журнали нашр этилади. Асосийлари: «Жумҳурият» (тожик тилида чикадиган газ., 1925 й.дан «Иди тожик», 1955—91 й.ларда «Тожикистони Совети» номида чиққан), «Халқ овози» (ўзбек тилида чиқадиган газ., 1929—91 й.ларда «Совет Тожикистони» номи билан чиққан), «Садои мардум» («Халқ овози», газ., 1992 й.дан), «Бизнес и политика» («Бизнес ва сиёсат», газ., 1994 й.дан); адабийбадиий журналилар: тожик тилида «Садои Шарқ» («Шарқ овози»), «Маданияти Тожикистон» («Тожикистон маданияти»), рус тилида «Памир» («Помир») ва б. Т. ахборот агентлиги (ҳоз. «Ховар» ахборот агентлиги) 1933 й.да ташкил этилган. Т.да радиоэшиттиришлар 1928 й.дан, Душанба телевизион маркази 1959 й.дан ишлай бошлаган.
Адабиёти. Тожик халқининг адабиёти ва маданияти жуда қад. ва бой тарихга эга. Тожик ёзма адабиётининг манбалари ҳоз. Эрон, Афғонистон ва Ўрта Осиё ҳудудида яратилган қад. халқ оғзаки ижодидан бошланади. 9—15-а.ларда форсий (дарий) тилидаги мумтоз адабиёт тожик ва форсий халклар тарихиймаданий тараққиётининг ҳосиласи эди. Тожик адабиёти бир неча даврни ўз ичига олади: 1давр — форслар ва тожиклар учун умумий бўлган форс тилидаги 9—15-а. лар адабиёти; 2давр — асосан, Ўрта Осиё ҳудудида 16— 19-а.нинг 1ярмида мавжуд бўлган тожик адабиётини; 3давр — 19-а. нинг 2ярмидан 20-а.нинг 30-й.ларигача бўлган тожик адабиётини; 4давр — 20-а. нинг 30-й.ларидан ҳозиргача бўлган тожик адабиётини ўз ичига олади.
9— 10-а.ларда форстожик тилидаги адабиёт, айниқса, тез ривожланди, шу сабабли бу давр ҳақли равишда тожик мумтоз шеъриятининг «олтин асри» ҳисобланади. Сомонийлар давлатининг маркази Бухорода форс тилидаги шеърият асосчиси Абу Абдуллоҳ Рудакий ижод қилди. Шеърий, насрий, фалсафийтаълимий асарларда қад. халқанъаналари ва қаҳрамонлик воқеалари, адолатли шоҳлар образлари қаламга олина бошлади. Абу Шукур Балхий, Абулҳасан Кисоий, Дақиқий ижодларида инсопарварлик ва адолат гоялари тарғиб қилиниб, зулм қораланди. 10-а. охири ва 11-а. бошларида форстожик шоири Абулкрсим Фирдавсий ўзининг ўлмас «Шоҳнома»сини яратди. 10-а. охирида Эрон ва Ўрта Осиёга суфизм ғоялари кириб келиб, шу асосда динийфалсафий таълимотлар, жумладан, исмоилийлар оқимининг адабиётга таъсири кучайди. Исмоилийларнинг ғоялари шоир ва мутафаккир Носир Хисрав ижодида акс этди.
13-а. бошларида мўғуллар босқини адабий ва фалсафий гояларнинг ривожига 2 аср давомида катта зарба берган бўлсада, Ҳиндистоннинг шим. (Хусрав Деҳлавий), Эроннинг жан. (Саъдий ва унинг замондошлари), Кичик Осиё (Жалолиддин Румий)да форстожик тилидаги адабиёт ривожи давом этди. 15-а.га келиб Ўрта Осиёда адабийфалсафий ҳаёт астасекин тиклана борди. Ҳирот маданий ва адабий ҳаёт марказига айланди. Бу ерда, айниқса, темурийлар ҳукмронлигининг сўнгти йилларида атоқли шоир ва адиблар тўпланган эди. Адабий ҳаракат бошида форстожик шоири Абдураҳмон Жомий ва ўзбек шоири Алишер Навоий турар эдилар.
16-а.дан тожик адабиёти форс тилидаги адабиётларнинг умумий оқимидан ажралиб, мустақил ривожланди. 19-а. нинг 2ярми — 20-а. бошларида тожик адабиётида маърифатпарварлик оқими вужудга келди. Бу оқимнинг асосчиси тожик ва ўзбек халқларининг мутафаккири Аҳмад Дониш эди. Шоир ва ёзувчилардан Раҳматулло Возеҳ, Шамсиддин Шоҳин (1859— 93), Муҳаммад Ҳайрат (18781902) ғоявий жиҳатдан Аҳмад Донишга яқин эдилар. Тожик маърифатчилик адабиётида янги жанрлар (реалистик ҳикоя, фалсафийромантик қисса ва б.) пайдо бўлди, адабий тил халқ тилига яқинлаша бошлади. 20-а.нинг бошларида Садриддин Айний, Тошхўжа Асирий, Сирож Ҳаким каби ёзувчилар маърифатчилик адабиёти анъаналарини давом эттирибгина қолмасдан, адабиётни халқ ҳаётига яқинлаштиришда катта ишлар қилдилар. 1920—30 й.ларнинг бошларида Абулқосим Лоҳутий ижоди муҳим ўрин эгаллади. Бу даврда С Айний «Одина» (1924), «Дохунда» (1930) каби насрий асарларини яратди. 30-й.лар бошида адабиётга Мирзо Турсунзода, Жалол Икромий, Абдусалом Деҳотий, Раҳим Жалил, Ҳаким Карим, Мирсаид Миршакар, Сотўм Улуғзода ва б. кириб келди. 2жаҳон уруши йилларида тожик адабиёти ҳам бутун кучини фашизмга қарши курашга қаратди. Урушдан кейинги йилларда М. Турсунзоданинг «Ҳиндистон қиссаси» шеърий мажмуаси (1947— 1948), «Ҳасан аравакаш» (1954), «Осиё садоси» (1956), «Жонгинам» (1960), «Гангадан Кремлгача» (1970) достонлари, Мирсаид Миршакарнинг «Жиловланмаган Панж» (1949), «Тоғлик қизнинг ишқи» (1961—62), «Муҳаббатнинг варақлари» (1975) тўпламлари ва «Ватан фарзандлари» пьесаси, Фотеҳ Ниёзийнинг «Вафо» (2 қисмдан иборат, 1949— 58), «Қуролсиз сарбозлар» (1985), Сотим Улуғзоданинг «Янгиланган ер», Раҳим Жалилнинг «Шўроб» романлари нашр этилди. 1980—90 й.лар адабиётга ёзувчи ва шоирларнинг янги авлоди кириб келди. Бу даврда Мўмин Қаноатнинг «Сино бешиги» (1980), «Оловли муҳаббат» (1985) достонлари, Лоиқ Шералининг «Оқ кун» (1984), «Дил уйи» (1986), «Офтобборон» (1988), «Мозор тоши» (1996) шеърий тўпламлари, Бозор Собирнинг «Тун киприги» (1981), «Офтобниҳол» (1982), «Татиб, туйиб» (1987) шеърий мажмуалари, Гулназар Келдиевнинг «Лангар» (1984), «Дарё ўзани» (1986), Гулрухсор Сафиеванинг «Ихлос» (1980), «Суғд алангаси» (1981), «Бохтар руҳи» (1987) шеърий тўпламлари ва «Сабзабаҳор аёллари» романи (1991) яратилди. 1990-й. лардан кейин адабиётга кириб келган Фарзона, Искандари Хатлоний ва яна кўплаб ёш қаламкашлар тожик адабиётининг ривожида муҳим ўрин тутади. Меъморлиги ва тасвирий санъати. Тожик халқининг бадиий маданияти қўшни халқлар, айниқса, ўзбеклар маданияти билан ўзаро боғлиқликда ривожланган. Т. ҳудудидан топилган тасвирий санъат ёдгорликларининг энг қад.си Шарқий Помирдаги мезолит (мил. ав. 15—10минг йилликлар) даврига оид қоятош суратларидир. Жумладан, Панжакентдан топилган қоя суратида арфа чалаётган қиз тасвирланган (7—8-а.лар). 5—8-а. бошларида Т. ҳудудида девор ва миноралар билан шаҳристонга эга бўлган шаҳарлар пайдо бўлди. Минтақада ислом дини тарқалгач, Т. меъморлигида масжид ва мадрасалар, минора, мақбара ва хонақоҳлар қад. кўтарди. 9—10-а.лардан қурилишда пишиқ ғишт ишлатила бошланди. 11—12- а.ларда Мозори Шарифда Муҳаммад Башаро мақбараси, 14— 15-а.ларда Уструшонада Кўк гумбаз масжиди, 11 — 12 ва 15-а.ларда Конибодомда Муслиҳиддин мақбараси барпо этидци. 14-а. охири — 15-а.ларда монументал безак санъатида ёғоч ва ганчга нақш ўйиш, сирланган ва сирланмаган сопол, ёғоч ва ганчга тухумли темпера билан нақш солиш, зардўзлик ва б. кенг тарқалди. Т. меъморлиги 1 қават пахса ёки хом ғиштли уйсозликдан бош режа асосида қурилаётган шаҳарларгача бўлган тараққиёт йўлини босиб ўтди. 1930-й.ларда Душанба, Хўжанд, Кўлоб, Конибодом ш.лари бош режа асосида курила бошлади. 1930—40- й.лар бошларидаги шаҳарсозликда Ўрта Осиё меъморлиги элементлари бўлган классицизм шакллари устунлик қилди. 50-й.ларнинг 2ярмида шарқ анъаналарини ўзида мужассамлаштирган бинолар пайдо бўла бошлади. 1960-й.лардан сўнг Т. меъморлари кичик мавзелар барпо этишга ўтдилар. Саноат ривожланиши туфайли Қўрғонтепа, Турсунзода, Норак, Ёвон сингари янги замонавий шаҳарлар қад. кўтарди. Душанбадаги «Тожикистон» меҳмонхонаси (1975, меъмори А. И. Онишченко), киноконцерт зали (1985, меъмори С. М. Сутягин) каби замонавий муҳташам бинолар барпо қилинди.
Т.да замонавий тасвирий санъат 20-а. нинг 20-й.ларида вужудга кела бошлади. Илк рассомлар сиёсий ва ташвиқий плакатлар, ҳажвий журналилар учун безаклар яратиш, ўқув дарсликлари ва бадиий асарларни безаш билан шугулландилар. 2жаҳон уруши даврида графика, плакат ва, айниқса, карикатура ривожланди. 40-й.лар охири ва 50-й.ларда тасвирий санъат жанрлари кўпайди, рассомлар маҳорати ошди. 1947 й. Республика тасвирий санъат музейининг очилиши бунга яхши шароит яратди. Пейзаж жанрида И. Абдураҳмонов, Ф. Солмонов, С. Захаров салмоқли муваффақиятга эришдилар. Кейинчалик етишиб чиққан рассомлар И. Рахимов, X. Хушвақтов, 3. Ҳабибуллаев, А. Аминжонов, ҳайкалтарошлар А. Ғаниев, К. Жумагазин, график рассомлар К. Туренко, X. Расулов, Д. Сафоевпар ҳаётий мавзуларда ижод қилдилар. X. Хушвақтовнинг «Хоруғ», «Олай водийси», «Помир тоғларида», 3. Ҳабибуллаевнинг «Ғижжак», «Яйловда баҳор» асарлари зўр маҳорат билан яратилган.
1990-й.лар Т. тасвирий санъатида миллий анъаналарни, замонавий бадиий ғояларни чуқурроқ сингдиришга асосий аҳамият берилди. Чунончи, рассом С. Қурбонов ижодига тожик халқининг тарихи, миллийлик илдизлари, урфодатлари гўзал шаклларда романтик бадиий услубда акс эттирилган. Т. халқининг кўп асрлик тасвирий ва амалий санъатида безак асосий йўналиш бўлган. М. Хушмуҳамедов, А. Ҳайдаров, А. Камелин, А. Рахимов, М. Бекназаровлар миллий мерос анъаналарини бирмунча янгилаган ҳолда мана шу йўналишда ижод қилмоқдалар. П. Фальбов, С. Шарипов, А. Сайфиддинов каби рассомлар бу соҳада янги йўналиш яратиш йўлига тушиб оддилар. Л. Ирисметова, М. Носирова, М. Қодирова, М. Қурбонова, 3. Давлатшоева, Д. Мамажонова, Н. Ҳамидова, С. Саидова сингари истеъдодли аёл рассомлар етишиб чикди. Т. замонавий ҳайкалтарошлиги (А. Бикасиён, В. Одинаев, Ж. Тошматов асарлари) да ҳам янги йўналиш бошлангани сезилади. А. Лоҳутий (ҳайкалтарош И. Милашевич), Мирзо Турсунзода (ҳайкалтарош А. Бикасиён) ҳайкаллари, Б. Ғафуров бюсти (ҳайкалтарош И. Иванов), Душанба ш.даги «Вахдат» мемориали (1999), Қўрғонтепадаги Исмоил Сомоний ҳайкали (1999) шундан далолат беради.
Амалий санъат соҳасида — кулолчиликда А. ва Б. Мавлоновлар, С. ва С. Сохибовлар, М. Мирзоев; наққошликда М. Олимов, К. Гаюров; ёғоч ўймакорлигида Ю. Баратбеков, А. Йўлдошев, А. Яҳёев; каштачиликда 3. Бахриддиновалар самарали ижод қилмоқцалар. 1998 й. Ўзбекистон Бадиий академиясининг Марказий кўргазмалар залила Т. рассомларининг бадиий кўргазмаси бўлиб ўтди. Унда Т. истикдол даври тасвирий санъати кенг намойиш этилган. Т. Меъморлар уюшмаси 1936 й., Рассомлар уюшмаси 1933 й. ташкил этилган. Т. бадиий санъат ходимлари Душанбадаги Давлат
Бадиий коллежида тайёрланади. Кўпгина тожик санъаткорлари Ўзбекистон санъат интлари ва билим юртларида таълим олган.
Мусиқаси. Анъанавий мусиқа маданияти бой ва хилмахил. У бир неча маҳаллий услубдан ташкил топган. Суғд вилоятида азалдан ёнмаён яшаб келган тожик ва ўзбек халқларининг мусиқа анъаналари ўзаро қоришиб кетган. Иккала қардош халқ мусиқа ижодида меҳнат, маиший ва моросим қўшиқлари («Майда», «Ёрёр», «Нақш» «Алла», «Бойчечак», «Садр», «Марсия» каби), лирик қўшиклар («мухаммас», «байт» ва б.), лапарлар, бастакорлар ашула ва куйлари (Содирхон ҳофиз Бобошарифов ва б.), халқ ва профессионал созлардан дутор, ғижжак, чанг, най, сурнай, қўшнай, дойра ва б. асосий ўрин тутади (яна қ. ФарғонаТошкенпг мусиқа услуби). Хатлон вилоятида «Фалак» («Фалаки») қўшиқ туркумлари лирикфалсафий мазмундаги форсча шеърларга яккахон хонанда томонидан соз жўрлигида айтилади. Шу ерда яшаётган ўзбек (лақай)ларнинг мусиқа анъаналари Ўзбекистоннинг СурхондарёҚашқадарё мусиқа услубига яқин: достон ва терма жанрлари, дўмбира, чангқўнғиз, чўпон най ижрочилиги ва ҳ.к. Тоғли Бадахшон мухтор вилоятида истиқомат қилаётган ванчлик, язгулемлик, рушонликлар каби элатларда ўйин қўшиқ ва куйлари («Аспакбози», «Рупцак базай» каби), мусиқий томоша («Бобо сафар» «Мўғулбози»), «Деҳқоннома» каби меҳнат қўшиклари, «Чорбайтхо», «Ғазалхо» каби лирик қўшиқлар, аёллар ижодида — «Булбулик», «Даргилак» каби лирик айтимлар, чолғулардан эса сўрнак (чўпон най), ванч дутори, помир рубоби, бландзиком ва б. машҳур. Мумтоз мусиқа (мақом, ашула йўллари, чолғу куйлар) асосан шаҳар (Хўжанд ва б.)ларда шаклланган. 20-а. ўрталаридан ФартнаТошкент мақом йўллари билан бирга Бухоро Шашмақомн ижрочилиги ҳам ривож топган (Ф. Шаҳобов, Ш. Соҳибов, Б. Файзуллаев ва б.). Т.да дастлабки мусиқа ўқув юртлари 1929 й. Хўжандда, 1934 й. Душанбада ташкил этилиб, 1939 й.да биринчи тожик операси «Восе қўзғолони» (композитор С.А. Баласанян) намойиш қилинди. Т.да Суғд вилоят мусиқали комедия театри, давлат филармонияси, «Гулшан» эстрада ансамбли (1966 й.дан), Борбад номидаги концерт саройи фаолият кўрсатади. Бастакорлардан Ақмад Бобоқулов, Боймухдммад Ниёзов, Маъруфхўжа Баҳодуров, хонандалардан Зафар Нозимов, Ҳанифа Мавлонова, Шоҳиста Муллажонова, Жўрабек Муродов, Жўрабек Набиев, Нигина Раупова, Мастона Эргашева, Давлатманд Холов, Далер Назаров, Афзалшо Шодиевларнинг тожик санъатини ривожлантиришдаги ҳиссалари катта.
Театри. Европача типдаги тожик театри дастлаб 1919 й.да Хўжандда, кейинчалик Конибодом, Ўратепа ва Исфарада ҳаваскорлик театрлари тарзида пайдо бўдди. 1929 й. Душанбада ҳаваскорлик тўгарагида Тожик давлат драма театри номи билан 1профессионал театр (ҳоз. Лоҳутий номли театр) ташкил этилди. 1932 й. Хўжандда мусикали драма театри иш бошлади. Уларда замонавий мавзудаги асарлар саҳналаштирйдди. А. Усмоновнинг «Кураш», К. Яшиннинг «Ёндирамиз», Ж. Икромийнинг «Душман», М. Турсунзоданинг «Ҳукм», М. Аминзоданинг «Шараф» пьесалари кўрсатилди. Фирдавсийнинг «Шоҳнома»си асосидаги «Рустам ва Суҳроб», жаҳон мумтоз драматургиясининг «Отелло», «Макр ва муҳаббат» асарлари Лоҳутий номли театр саҳнасида намойиш этилди. Актёрлардан М. Қосимов, Л. Зоҳидова, Т. Фозилова, А. Бурҳонов, X. Раҳматуллаев, Г. Валламатзода, Б. Тожибоева, балет рақкрсаси М. Собирова ва б. машҳур. Рудакий номидаги Хоруғ ва С. Вализода номидаги Кўлоб мусикали драма театрлари жамоалари Т.да театр санъатининг ривожига муҳим ҳисса қўшдилар.
Киноси. Т. кинематографияси 1929 й. вужудга келди. Душанбага 1поезд келишига бағишланган киножурнал суратга олиб кўрсатилди. 1930 й. «Тожиккино» бирлашмаси ташкил этилди. 1932 й. «Амирлар ўлган чоғда» биринчи бадиий фильми яратилди. 1939 й. «Боғ» (реж. Н. В. Досталь), «Дўстлар қайта учрашганда» (реж. К. Ёрматов) номли дастлабки овозли бадиий фильмлар яратилди. 40-й. ларда ҳарбий ватанпарварлик мавзуидаги ҳужжатли фильмлар («Темурнинг қасами», «Тожикистон фарзанди» ва б.) суратга олинди. 1957 й. реж. Б.А. Кимёгаров С. Айнийнинг «Дохунда» тарихий қиссасини, сўнг М. Турсунзоданинг «Ҳасан аравакаш» достонини экранлаштирди. Шундан сўнг бир катор бадиий фильмлар — «Дўстим Наврузов» (реж. лар Ш. Қиёмов, Н. Литус), «Тоғдаги чирок» (реж. Б. Долинов), «Бир қизни учратдим» (реж. Р. Я. Перельштейн), «Ўғлим уйланмоқчи» (реж. Т. Собиров) бадиий фильмлари яратилди. 1960—70 й.ларда етишиб чиққан М. Қосимов, М. Орипов, С. Ҳамидов, В. Аҳадов, Б. Арабов каби реж.лар кинематографияга янги мавзу ва услублар олиб кирдилар. Уларнинг «Ниссо», «Тоғларда юрагим қолди», «Кўҳна масжид ёнидаги учрашув», «Жўра саркор», «Учинчи қиз» каби фильмлари муваффақият қозонди. 1970—1980 й.ларда қатор бадиий ва ҳужжатли фильмлар суратга олинди. Д. Худоназаров («Ёшликнинг биринчи тонги»), Ю. Юсупов («Жиноятчи ва оқловчи») каби реж. лар машҳур бўлди. Тожик киносини ривожлантиришга реж.лардан К. Ёрматов, Н. Тиллаев, артистлардан М. Қосимов, 3. Дўстматов, М. Воҳидов, сценарийчилардан М. Турсунзода, С. Улуғзода, М. Миршакар ва б. катта ҳисса қўшдилар.
Ўзбекистон — Т. муносабатлари. Тожик ва ўзбек халкдарининг яшаш шароити, урфодатлари, турмуш тарзи бир-бирига ниҳоятда яқин. Ўзбекистон Республикаси Президента И. А. Каримов таъкидлаганидек, ўзбек ва тожик халклари икки тилда гаплашадиган бир халқ. Бу 2 халқнинг ўтмишда биргалашиб, ўз озодлиги, эрки учун курашгани, ўлмас меъморий ёдгорликлари ва санъат дурдоналарини яратгани тарихдан маълум. Асрлар давомида купгина тожик ва ўзбек санъаткорлари бирибирига устоз, бирибирига шогирд бўлиб ижод килиб келишган.
Икки буюк арбоб — Жомий билан Навоийнинг дўстлиги ва ҳамкорлиги тожик ҳамда ўзбек адабий ва маданий алоқалари тарихидаги ёрқин саҳифадир. Жомий ва Навоий бошлаб берган зуллисонайнлик анъаналарини Машраб, Турди, Нодира, Фурқат, Завқий, Анбар отин, Асирий, Айний, Ҳамза ва б. давом эттирдилар. Ҳамза тожик тилида ҳам ғоявий бадиий жиҳатдан етук шеърлар яратиши билан баробар ўзининг драма труппаси билан Т.нинг шаҳар ва туманларида томошалар кўрсатди.
С. Айний «Куллар» романини ўзбек тилида яратди ва тожик ҳамда ўзбек тилида самарали ижод қилиб, ўзининг ҳам бадиий, ҳам илмий асарлари билан 2 халқ маданиятини ривожлантиришда катта роль уйнади.
20-й.лар охиридан Т. театрларида Хамзанинг «Бой ила хизматчи», К. Яшиннинг «Гулсара», F. Зафарийнинг «Ҳалима», Хуршиднинг «Фарҳод ва Ширин», кейинроқ С. Абдулланинг «Тоҳир ва Зухра», Уйғун ва И. Султоннинг «Алишер Навоий», Туйғуннинг «Муҳаббат» ва б. пьесалари саҳналаштирилди. Аи ни вақтда тожик драматургларидан С. Улуғзоданинг «Гавҳари шамчироқ», С. Ғанининг «Туй», Ғ. Абдуллонинг «Шарқ садоси» каби пьесалари ўзбек театрлари саҳналарида намойиш қилинди.
Тожикўзбек маданий ва адабий алоқаларнинг равнақ топишида бадиий таржимачилик ҳам муҳим аҳамиятга эга. С. Айнийнинг 8 жилдли асари, А. Лоҳутийнинг «Девон»и, М. Турсунзоданинг деярли барча асарлари, Миршакарнинг «Биз Помирдан келдик», «Олтин қишлоқ», «Тог қизининг ишқи», Ж. Икромийнинг «Олов қизи», «Бухоронинг ўн икки дарвозаси», С. Улуғзоданинг «Ёшлигимиз тонги», «Восъе», Р. Жалилнинг «Пўлод ва Гулрў», «Шўроб», Ф. Ниёзийнинг «Вафо» асарлари ва б.нинг шеърий, насрий асарлари ўзбек тилида нашр этилган. Айни вактда Ҳамза, А. Қодирий, F. Ғулом, Ойбек, А. Қаҳҳор, Ғайратий, Ҳ. Олимжон, Ш. Рашидов, Зулфия, А. Мухтор, Р. Файзий, С. Абдулла, Э. Воҳидов, А. Орипов, Г. Жураева, Б. Бойқобилов ва б.нинг асарлари тожик тилига таржима қилиниб, Т.да нашр этилган. Ўзбектожик адабий ва маданий алоқаларининг равнақ топишида Т.да яшаб ўзбек тилида ижод килган шоир ва ёзувчилар: Аширмат, М. Тўлқин, М. Остон, Ў. Жамол, Ж. Тошматов, 3. Дўстматов, К,. Мамажонов, Ш. Саттор, А. Усмон, X. Қурбонова, С. Нишонова, Ж. Эргаш, У. Умаров, А. Зуҳур ва б.нинг ҳам ҳиссаси бор.
Ушбу ижтимоийтарихий анъана ҳар 2 давлат миллий мустақилликни қўлга киритгач, янгича мазмун касб этди. Ўзбекистон Т.даги ҳарбийсиёсий вазиятни барқарорлаштиришда ва уни ижобий ечимини топишда сезиларли мавқени эгаллади. ЎзР Президенти И.А. Каримов 1992 й. сент.да БМТ нинг Бош котибига мурожаатнома йўллаб, халқаро ҳамжамият эътиборини Т. муаммоларига қаратиб бу муаммоларни тинч йўл билан ҳал этишга чақирди. Т.да тинчлик жараёнининг амалга ошиши ва аҳдлашувларнинг барча босқичида Ўзбекистон расмий кузатувчи сифатида иштирок этди. 2000 й. 14—15 июнда И. А. Каримовнинг расмий ташриф билан Душанба ш.да бўлиши, Э. Раҳмоновнинг Тошкентда бўлиши ўзбектожик муносабатларининг янги поғонага кўтарилишидан далолат эди.
1998 й. езда Ўзбекистонда Т. Республикасининг маданият кунлари бўлиб ўтди. 1995 й. Тошкент ш.да Т. Республикасининг, 2000 й. Душанба ш.да ЎзР элчихонаси очилиб, улар давлатлараро сиёсий, иқтисодий, маданий ва маънавий алокаларни мувофиқлаштириш йўлида хизмат қилмоқда.
Кейинги вақтда ЎзР билан Т.нинг савдоиқтисодий алоқалари бирмунча ривожланди. ЎзРнинг ташқи савдо айланмасида Т.нинг улуши 2003 й.да 2002 й.га нисбатан 24,7% ошди ва 2,2% ни ташкил этди.
Насриддин Маманазаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.