Tok

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 462–464-b. — ziyouz.com

Tok (Vitis) — uzumdoşlar oilasiga mansub köp yillik daraxtsimon lianalar turkumi; rezavor meva ekini; Markaziy va Jan. Yevropa, Osiyo va Şim. Amerikada 60—70 turi ma'lum. Uzok, Şarq, Kavkaz, Örta Osiyo va Jan. Yevropada 7—8 turi keng tarqalgan. Madaniy T. (V.vinifera) barça qit'alarda yetiştiriladi. Jahon böyiça tokzorlar mayd. 7426 ming ga, hosildorlik 81,7 s/ ga, yalpi hosili 60687 ming t. Fransiya (871 ming ga), AQŞ (350 ming ga) Ispaniya (1,16 mln.ga), Italiya (880 ming ga)da katta maydonlarda yetiştiriladi (1999). Özbekistonda tokzorlar mayd. 140 ming ga, yalpi hosil 516,4 ming t, hosildorlik 51,0 s/ga (2003).

T. Örta dengiz atroflari vn Ğarbiy Osiyoda mil. dan bir neça ming yillar ilgari yetiştirilgan. Madaniy T. taxm. örmon T.i (V. sulvestris) va b. yovvoyi turlaridan kelib çiqqan. Ekiladigan navlarning köpçiligi şu turga mansub. Şuningdek, Şim. Amerika T. turlari V.labruska, V.riparia, V.rupestris va b.ham ekiladi. Amur T.i (V. amurensis) — manzarali ösimlik. Tyan şan va PomirOlay toğlarida ösuvçi hisor uzu mi (V.hissarica) Qizil kitobga kiritilgan.

Madaniy T.ning baquvvat ildizi 7 m va undan ortiq çuqurlikkaça boradi. T. tanasi — liana. Uning köp yillik novdalari (zang va madang) turli yöğonlikda böladi. Bir yillik novdalari uzun (3—5 m) va ingiçka bölib, böğimida barg, barg qöltiğida kurtaklar rivojlanadi. Novdaning pastki, asosan 3—5böğimlarida gul töplami, ustkilarida gajaklar (bargning qaramaqarşi tomonida) paydo böladi. Barglari yaxlit, panjasimon, asosan, 3 va 5 bölakli, navbat bilan joylaşgan. Şöralari şokila yoki rövaksimon. Gullari mayda, kökimtirsarğiş, madaniy turlariniki, asosan, ikki jinsli, ayrimlariniki bir jinsli. Xaşarotlar, şamol yordamida va özözidan çanglanadi. Ğujumi (uzumi) rezavor, 1—4 uruğli, etli, sersuv yoki kamsuv. Uruğsiz navlari (kişmişlar) ham bor. Ğujumlari turli şakl va rangda, şingilga töplangan.

T. issiqsevar, sovuqqa çidamli, asosan, vegetativ yöl bilan köpaytiriladigan ösimlik, köçatlari qalamçalaridan, payvand qiliş orqali, seleksiya maqsadida uruğlaridan köpaytiriladi, 2, 3 yili hosilga kiradi. T.ning köpçilik navlari —18°, —20°, ayrimlari —28°, —30° gaça sovuqqa çidaydi, 25—30° da yaxşi ösadi, 40° dan yuqori harorat yomon ta'sir körsatadi. T. yoğinlar miqdori 300 mm dan kam bölganda suğorib yetiştiriladi. T. aslida yer tanlamaydi, ammo qumoq tuproqli, suğoriladigan, unumdor yerlarda yaxşi ösadi. T. 30—300 yil yaşaydi, öz ildiziga ega tuplari 60—80 y., payvand qilinganlari 30—40 y. hosil beradi. Örtaça hosildorligi 70—400 s/ ga ga boradi. T.ning uzumi yeyiladi, qayta işlanadi (konserva qilinadi, turli vinolar, konyak, qiyom, şinni, şarbat, kompot tayyorlanadi, mayiz solinadi va b.). Uzum tarkibida 6585% suv, 33% gaça qand, 0,51,4% organik kislotalar, 0,15— 0,9% oqsil, 0,3—1,0% pektin, 0,3—0,5% mineral moddalar, şuningdek, S, V,, B2 vitaminlar, provitamin A, ğujumi pöstida oşlovçi va böyoq moddalar, pektin va b., urugida 4—19% moy, 1,8—8% oşlovçi moddalar bor.

T., asosan, tekis, şuningdek, qiyalik yerlarga (terrasa solib) ham ekiladi. Ekişdan oldin gektariga 30— 40 t çirigan göng, 600—1000 kg superfosfat, 150 kg kaliyli öğit solinadi, yer plantaj plug bilan 60 sm çuqurlikda ğaydaladi, T.ning bir yillik yaxşi pişgan novdalaridan kuzda 35—40 sm uzunlikda qalamçalar olinadi, köçatzorlarda köçat yetiştiriladi. T.ning bir yillik köçatlari navi, tuproqiqlim şaroiti, ustiriş usuliga qarab qator oraliğini 2— 3—4 — 5, tup oraliğini 2 — 3 — 4 m qilib, kuz va bağorda ekiladi. Novdalari yozning 2yarmida çekanka qilinadi. Kelgusi yili bahoridan tuplarga şakl beriladi. T. novdalarini kötarmay (yertok) yoki novdalarini söri, simbağiz, işkomga kutarib yetiştiriladi, Kamdankam hollarda aymoqi (daraxtlarga çirmaştirib) qilib östiriladi. Özbekiston şaroitlarida kuzda kesilib, novdalari qöndoq qilingan holda tuproq yoki barda, poxol bilan yopiladi va erta bahorda oçilib, madang va novdalari kötarib boğlanadi.

T.ning ösişi va hosildorligi xomtok, novda uçlarini 1—2 sm çilpiş (gullaş boşlarida), novdalarini kesiş (q. Tok kesiş) kabi agrotexnika usullari bilan rostlanib boriladi. Har gektar tokzorga har 2—3 y.da 20—30 t çirigan göng, har yili 300—400 kg ammiakli selitra, 400—500 kg superfosfat, 60—90 kg kaliyli ugit solinadi. Yer şaroitiga qarab, gektariga 600—1000 m3 normada 2—6 marta suğoriladi, qişda 1—2 marta 1500—2000 m3 normada yaxob suvi beriladi. Hosildorlikni oşiriş uçun T. navlari (ayniqsa, urğoçi gulli Çaros, Nimrang va b.) qöşimça çanglanadi. Karigan yoki sovuq urgan T. tuplari ustki k,ismini kesib taşlaş bilan yoşartiriladi, noyob navlarini iskana payvand yöli bilan köpaytiriş mumkin.

T. navlari ertapişar (120—130 kunda), urtapişar (135—140 kunda), keçpişar (150—170 kunda) navlar guruhlariga bölinadi. Özbekistonda 250 ga yakin uzum navlari rnlaştirilgan. 21-a. boşida respublikada ekiladigan va davlat reyestriga kiritilgan 40 ga yakin uzum navlari (2004) 3 guruhga bölinadi: 1) xöraki (Nimrang, Parkent, Kattaqörğon, Toifi, Sultoniy, Çaros, Kitob surxagi, Husayni, Qora janjal, Haliliy, Çillaki, Daroyi, Rizamat, Höja Axroriy va b.); mayizbop (Ok kişmiş, Kora kişmiş (şivilğoni), Puşti kişmiş, Şakarangur, Sultoniy, Kattaqörğon, Nimrang va b.); 3) vinobop (Baxtiyoriy, Aleatiko, Tarnoye, Bayan şirey, Muskatlar, Risling, Bihişti, «VIR», Saperavi va b.) navlar.

Asosiy zararkunandal ar i: uzum barg örovçisi, örgimçakkana, ğallakana, buzoqboşi, qurtlar.

Kasalliklari: rağa, kul, mildyu, doğli antraknoz, serkosporioz va b.

Ad.: Tokçilik, T., 1957; Ribakov A.A., Gorbaç V.I., va b., Özbekiston uzumçiligi, T., 1969; Mirzayev M.M., Sobirov M.K,., Özbekistonda tokçilik, T., 1979; Javakyans Yu., Gorbaç V., Vinograd Uzbekistana, T., 2001.

Sulton Xolnazarov.

Q.: Tok kesiş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОК (Vitis) — узумдошлар оиласига мансуб кўп йиллик дарахтсимон лианалар туркуми; резавор мева экини; Марказий ва Жан. Европа, Осиё ва Шим. Америкада 60—70 тури маълум. Узок, Шарқ, Кавказ, Ўрта Осиё ва Жан. Европада 7—8 тури кенг тарқалган. Маданий Т. (V.vinifera) барча қитъаларда етиштирилади. Жаҳон бўйича токзорлар майд. 7426 минг га, ҳосилдорлик 81,7 ц/ га, ялпи ҳосили 60687 минг т. Франция (871 минг га), АҚШ (350 минг га) Испания (1,16 млн.га), Италия (880 минг га)да катта майдонларда етиштирилади (1999). Ўзбекистонда токзорлар майд. 140 минг га, ялпи ҳосил 516,4 минг т, ҳосилдорлик 51,0 ц/га (2003).

Т. Ўрта денгиз атрофлари вн Ғарбий Осиёда мил. дан бир неча минг йиллар илгари етиштирилган. Маданий Т. тахм. ўрмон Т.и (V. sulvestris) ва б. ёввойи турларидан келиб чиққан. Экиладиган навларнинг кўпчилиги шу турга мансуб. Шунингдек, Шим. Америка Т. турлари V.labruska, V.riparia, V.rupestris ва б.ҳам экилади. Амур Т.и (V. amurensis) — манзарали ўсимлик. Тянь шан ва ПомирОлай тоғларида ўсувчи ҳисор узу ми (V.hissarica) Қизил китобга киритилган.

Маданий Т.нинг бақувват илдизи 7 м ва ундан ортиқ чуқурликкача боради. Т. танаси — лиана. Унинг кўп йиллик новдалари (занг ва маданг) турли йўғонликда бўлади. Бир йиллик новдалари узун (3—5 м) ва ингичка бўлиб, бўғимида барг, барг қўлтиғида куртаклар ривожланади. Новданинг пастки, асосан 3—5бўғимларида гул тўплами, усткиларида гажаклар (баргнинг қарамақарши томонида) пайдо бўлади. Барглари яхлит, панжасимон, асосан, 3 ва 5 бўлакли, навбат билан жойлашган. Шўралари шокила ёки рўваксимон. Гуллари майда, кўкимтирсарғиш, маданий турлариники, асосан, икки жинсли, айримлариники бир жинсли. Хашаротлар, шамол ёрдамида ва ўзўзидан чангланади. Ғужуми (узуми) резавор, 1—4 уруғли, этли, серсув ёки камсув. Уруғсиз навлари (кишмишлар) ҳам бор. Ғужумлари турли шакл ва рангда, шингилга тўпланган.

Т. иссиқсевар, совуққа чидамли, асосан, вегетатив йўл билан кўпайтириладиган ўсимлик, кўчатлари қаламчаларидан, пайванд қилиш орқали, селекция мақсадида уруғларидан кўпайтирилади, 2, 3 йили ҳосилга киради. Т.нинг кўпчилик навлари —18°, —20°, айримлари —28°, —30° гача совуққа чидайди, 25—30° да яхши ўсади, 40° дан юқори ҳарорат ёмон таъсир кўрсатади. Т. ёғинлар миқдори 300 мм дан кам бўлганда суғориб етиштирилади. Т. аслида ер танламайди, аммо қумоқ тупроқли, суғориладиган, унумдор ерларда яхши ўсади. Т. 30—300 йил яшайди, ўз илдизига эга туплари 60—80 й., пайванд қилинганлари 30—40 й. ҳосил беради. Ўртача ҳосилдорлиги 70—400 ц/ га га боради. Т.нинг узуми ейилади, қайта ишланади (консерва қилинади, турли винолар, коньяк, қиём, шинни, шарбат, компот тайёрланади, майиз солинади ва б.). Узум таркибида 6585% сув, 33% гача қанд, 0,51,4% органик кислоталар, 0,15— 0,9% оқсил, 0,3—1,0% пектин, 0,3—0,5% минерал моддалар, шунингдек, С, В,, В2 витаминлар, провитамин А, ғужуми пўстида ошловчи ва бўёқ моддалар, пектин ва б., уругида 4—19% мой, 1,8—8% ошловчи моддалар бор.

Т., асосан, текис, шунингдек, қиялик ерларга (терраса солиб) ҳам экилади. Экишдан олдин гектарига 30— 40 т чириган гўнг, 600—1000 кг суперфосфат, 150 кг калийли ўғит солинади, ер плантаж плуг билан 60 см чуқурликда ғайдалади, Т.нинг бир йиллик яхши пишган новдаларидан кузда 35—40 см узунликда қаламчалар олинади, кўчатзорларда кўчат етиштирилади. Т.нинг бир йиллик кўчатлари нави, тупроқиқлим шароити, устириш усулига қараб қатор оралиғини 2— 3—4 — 5, туп оралиғини 2 — 3 — 4 м қилиб, куз ва бағорда экилади. Новдалари ёзнинг 2ярмида чеканка қилинади. Келгуси йили баҳоридан тупларга шакл берилади. Т. новдаларини кўтармай (ерток) ёки новдаларини сўри, симбағиз, ишкомга кутариб етиштирилади, Камданкам ҳолларда аймоқи (дарахтларга чирмаштириб) қилиб ўстирилади. Ўзбекистон шароитларида кузда кесилиб, новдалари қўндоқ қилинган ҳолда тупроқ ёки барда, похол билан ёпилади ва эрта баҳорда очилиб, маданг ва новдалари кўтариб боғланади.

Т.нинг ўсиши ва ҳосилдорлиги хомток, новда учларини 1—2 см чилпиш (гуллаш бошларида), новдаларини кесиш (қ. Ток кесиш) каби агротехника усуллари билан ростланиб борилади. Ҳар гектар токзорга ҳар 2—3 й.да 20—30 т чириган гўнг, ҳар йили 300—400 кг аммиакли селитра, 400—500 кг суперфосфат, 60—90 кг калийли угит солинади. Ер шароитига қараб, гектарига 600—1000 м3 нормада 2—6 марта суғорилади, қишда 1—2 марта 1500—2000 м3 нормада яхоб суви берилади. Ҳосилдорликни ошириш учун Т. навлари (айниқса, урғочи гулли Чарос, Нимранг ва б.) қўшимча чангланади. Кариган ёки совуқ урган Т. туплари устки к,исмини кесиб ташлаш билан ёшартирилади, ноёб навларини искана пайванд йўли билан кўпайтириш мумкин.

Т. навлари эртапишар (120—130 кунда), уртапишар (135—140 кунда), кечпишар (150—170 кунда) навлар гуруҳларига бўлинади. Ўзбекистонда 250 га якин узум навлари рнлаштирилган. 21-а. бошида республикада экиладиган ва давлат реестрига киритилган 40 га якин узум навлари (2004) 3 гуруҳга бўлинади: 1) хўраки (Нимранг, Паркент, Каттақўрғон, Тоифи, Султоний, Чарос, Китоб сурхаги, Ҳусайни, Қора жанжал, Ҳалилий, Чиллаки, Даройи, Ризамат, Ҳўжа Ахрорий ва б.); майизбоп (Ок кишмиш, Кора кишмиш (шивилғони), Пушти кишмиш, Шакарангур, Султоний, Каттақўрғон, Нимранг ва б.); 3) винобоп (Бахтиёрий, Алеатико, Тарное, Баян ширей, Мускатлар, Рислинг, Биҳишти, «ВИР», Саперави ва б.) навлар.

Асосий зараркунандал ар и: узум барг ўровчиси, ўргимчаккана, ғаллакана, бузоқбоши, қуртлар.

Касалликлари: раға, кул, милдью, доғли антракноз, церкоспориоз ва б.

Ад.: Токчилик, Т., 1957; Рибаков А.А., Горбач В.И., ва б., Ўзбекистон узумчилиги, Т., 1969; Мирзаев М.М., Собиров М.К,., Ўзбекистонда токчилик, Т., 1979; Жавакянц Ю., Горбач В., Виноград Узбекистана, Т., 2001.

Султон Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.