Tokamak
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 465–466-b. — ziyouz.com
Tokamak (rus. «toroidal»,. «kamera», «magnit», «katuşka» (ğaltak) sözlarining qisqartmasi) — termoyadro reaktorlarida plazma trasini nihoyatda oşiriş uçun (10 mln. gradus va undan yuqorigaça) qöllaniladigan magnit tutqiçli qurilma. U toroidal vakuum kameradan iborat. Uning ustiga kuçli (bir neça tesla) toroidal magnit maydoni hosil qiluvçi ğaltaklar kiydirilgan. Temir özakka qöyilgan ğaltakli kamera transformatorning ikkalamçi urami vazifasini ötaydi. Özakka öralgan birlamçi çulğamdagi tok kuçi uzgarganda kamerada uyurma elektr maydoni vujudga kelib, kamerani tuldirgan iş gazini ionlaştiradi va buylama elektr tokli toroidal plazma şnuri vujudga keladi. Bu tok plazmani qizdiradi, uning magnit maydoni esa ğaltakning maydoni 6n birga plazmani devorlardan termoizolyatsiyalaydi. Plazmaning trasi kötarilişi bilan uning elektr qarşiligi ortmaydi, aksinça, kamaya boradi ğamda ma'lum tok kuçida şnurning qizişi kamayadi. T.da tok kuçini biror çegara qiymatdan orttirib bölmaydi. Agar tokning magnit maydoni galtakning toroidal maydoniga nisbatan juda katta bölib qolsa, şnur egila boşlaydi va devorga taşlanadi. Şu sababli, plazmani 10 mln. gradus va undan yuqori tragaça qizdiriş uçun T.da plazmaga tez atomlar (zaryadlangan zarralar kameraga magnit maydonga köndalang ravişda uçib kirolmagan bölar edi) dastalarini injeksiyalaş yoki kameraga yuqori çastotali elektromagnit maydon kiritib hosil qilinadigan qöşimça qizdiriş usullaridan foydalaniladi. Şu tarzda T.dagi plazmani 70 mln. gradusgaça qizdiriş mumkin.
T. ğoyasi 1950 y.da boşqariladigan termoyadro sintezö muammosi masalasini hal etiş maqsadida I.Ye. Tamm va A.JXCaxapoe tomonidan takdim etilgan. L.K.Arsimoviç rahbarligida bir neçta rus olimlari T. tipidagi tizimlarni örganiş va ularni takomillaştirişga muhim hissa qöşdilar. 1956 y.dan boşlab I.V.Kurçatov nomidagi Atom energiyasi in1»ida bu tizimlar ustida tajriba yöli bilan tadqiqot olib borildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОКАМАК (рус. «тороидал»,. «камера», «магнит», «катушка» (ғалтак) сўзларининг қисқартмаси) — термоядро реакторларида плазма трасини ниҳоятда ошириш учун (10 млн. градус ва ундан юқоригача) қўлланиладиган магнит тутқичли қурилма. У тороидал вакуум камерадан иборат. Унинг устига кучли (бир неча тесла) тороидал магнит майдони ҳосил қилувчи ғалтаклар кийдирилган. Темир ўзакка қўйилган ғалтакли камера трансформаторнинг иккаламчи урами вазифасини ўтайди. Ўзакка ўралган бирламчи чулғамдаги ток кучи узгарганда камерада уюрма электр майдони вужудга келиб, камерани тулдирган иш газини ионлаштиради ва буйлама электр токли тороидал плазма шнури вужудга келади. Бу ток плазмани қиздиради, унинг магнит майдони эса ғалтакнинг майдони 6н бирга плазмани деворлардан термоизоляциялайди. Плазманинг траси кўтарилиши билан унинг электр қаршилиги ортмайди, аксинча, камая боради ғамда маълум ток кучида шнурнинг қизиши камаяди. Т.да ток кучини бирор чегара қийматдан орттириб бўлмайди. Агар токнинг магнит майдони галтакнинг тороидал майдонига нисбатан жуда катта бўлиб қолса, шнур эгила бошлайди ва деворга ташланади. Шу сабабли, плазмани 10 млн. градус ва ундан юқори трагача қиздириш учун Т.да плазмага тез атомлар (зарядланган зарралар камерага магнит майдонга кўндаланг равишда учиб киролмаган бўлар эди) дасталарини инжекциялаш ёки камерага юқори частотали электромагнит майдон киритиб ҳосил қилинадиган қўшимча қиздириш усулларидан фойдаланилади. Шу тарзда Т.даги плазмани 70 млн. градусгача қиздириш мумкин.
Т. ғояси 1950 й.да бошқариладиган термоядро синтезў муаммоси масаласини ҳал этиш мақсадида И.Е. Тамм ва A.JXCaxapoe томонидан такдим этилган. Л.К.Арцимович раҳбарлигида бир нечта рус олимлари Т. типидаги тизимларни ўрганиш ва уларни такомиллаштиришга муҳим ҳисса қўшдилар. 1956 й.дан бошлаб И.В.Курчатов номидаги Атом энергияси ин1»ида бу тизимлар устида тажриба йўли билан тадқиқот олиб борилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.