Tolali ösimliklar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 474-b. — ziyouz.com
Tolali ösimliklar - tola yoki yigiruv xom aşyolari, materiallari olinadigan bir va köp yillik ötsimon, buta va daraxtsimon ösimliklar. Ösimliklar dunyosidagi 292 oiladan 125 tasi T.ö.lar hisoblanadi. T.ö.ning ahamiyati töqimalari tarkibidagi lub tolalari (sklerenximali tolalar) va limbriformlar (mustahkam yoğoçlangan tolalar) miqdoriga boğliq.
Tola ösimliklarning qaysi organlarida hosil bölişiga qarab T.ö. 3 guruhga ajratiladi: 1) tolasi uruğida rivojlanadigan T.ö. — ğöza (q. Paxta tolasi); 2) tolasi ggoyasida rivojlanadigan T.ö. — kanop, jut, naşa, tolali ziğir, kendir, sida; 3) tolasi bargida rivojlanadigan T.ö. — tolali banan, agava, yukka, yangi Zelandiya ziğiri.
Biologik xususiyatlari xilmaxil bölgan T.ö. Yer yuzida turli tuproq — iqlim şaroitlarida yetiştiriladi.
T.ö. har xil botanik oila va turlarga mansub. Şuning uçun morfologik va biologik xususiyati böyiça bir-biridan farq qiladi. Tola sifatining asosiy körsatkiçlari: uzunligi, diametri, egiluvçanligi va pişiqligidir. Tola ösimliqsan ajratilgan paytda oq, sariq, va kulrang böladi. Töqimaçilik sanoatida T.ö. tolasining mayin yoki dağalligiga qarab har xil gazmollar işlab çiqariladi. Jahon töqimaçilik sanoatida paxta tolasidan mayin gazlamalar, lub tolali ösimliklarning tolasidan dağal gazlamalar, qop, qanor, arqon, çötka, qoğoz kabi mahsulotlar va b. buyumlar işlab çiqariladi. T.ö. uruği 18—42% moy böladi. Moy oziqovqatda, texnikada, lokböyoq sanoatida, sovun tayyorlaşda va b. yönalişlarda qöllaniladi.
Halima Otaboyeva.
Q.: Paxta tolasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОЛАЛИ ЎСИМЛИКЛАР - тола ёки йигирув хом ашёлари, материаллари олинадиган бир ва кўп йиллик ўтсимон, бута ва дарахтсимон ўсимликлар. Ўсимликлар дунёсидаги 292 оиладан 125 таси Т.ў.лар ҳисобланади. Т.ў.нинг аҳамияти тўқималари таркибидаги луб толалари (склеренхимали толалар) ва лимбриформлар (мустаҳкам ёғочланган толалар) миқдорига боғлиқ.
Тола ўсимликларнинг қайси органларида ҳосил бўлишига қараб Т.ў. 3 гуруҳга ажратилади: 1) толаси уруғида ривожланадиган Т.ў. — ғўза (қ. Пахта толаси); 2) толаси ггоясида ривожланадиган Т.ў. — каноп, жут, наша, толали зиғир, кендир, сида; 3) толаси баргида ривожланадиган Т.ў. — толали банан, агава, юкка, янги Зеландия зиғири.
Биологик хусусиятлари хилмахил бўлган Т.ў. Ер юзида турли тупроқ — иқлим шароитларида етиштирилади.
Т.ў. ҳар хил ботаник оила ва турларга мансуб. Шунинг учун морфологик ва биологик хусусияти бўйича бир-биридан фарқ қилади. Тола сифатининг асосий кўрсаткичлари: узунлиги, диаметри, эгилувчанлиги ва пишиқлигидир. Тола ўсимлиқцан ажратилган пайтда оқ, сариқ, ва кулранг бўлади. Тўқимачилик саноатида Т.ў. толасининг майин ёки дағаллигига қараб ҳар хил газмоллар ишлаб чиқарилади. Жаҳон тўқимачилик саноатида пахта толасидан майин газламалар, луб толали ўсимликларнинг толасидан дағал газламалар, қоп, қанор, арқон, чўтка, қоғоз каби маҳсулотлар ва б. буюмлар ишлаб чиқарилади. Т.ў. уруғи 18—42% мой бўлади. Мой озиқовқатда, техникада, локбўёқ саноатида, совун тайёрлашда ва б. йўналишларда қўлланилади.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.