Tomsk viloyati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 488-b. — ziyouz.com

Tomsk viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1944 y. 13 avgustda taşkil etilgan. Mayd. 316,9 ming km2. Aholisi 1046 ming kişi (2002). Asosan, ruslar (88,2%), şuningdek, ukrain, tatar, nemis, belorus, çuvaş, şimol xalklari (şu jumladan, selkup, xanti va b.) yaşaydi. Şahar aholisi 68,4%. Tarkibiga 16 ma'muriy tuman, 6 şahar, 1 şaharça kiradi. Markazi — Tomsk ş. Boşka yirik şaharlari: Strejevoy, Asino.

T.v. Ğarbiy Sibirning jan.şarqida, Ob daryosining örta oqimida joylaşgan. Hududining asosiy qismini Ğarbiy Sibir tekisligining yassi, kuçli botqoqlaşgan hududlari egallagan. Faqatgina, jan.şarkda viloyat hududiga Kuznetsk Olatovining (bal. 211 m gaça) şim. tarmoklari kirib borgan. Şim.dan 58° şu kabida relyefining muzlik şakllari — morena qator tepalari, köl—muzlik botiqlari va b. joylaşgan. Ob daryosining keng vodiysi viloyat hududini botqoqlaşgan Vasyuganye tekisligi va sal kötarilgan öng sohilga böladi. Foydali qazilmalardan temir rudasi, neft, gaz, qönğir kömir, quriliş materiallari konlari va b. topilgan. Torf, yer osti suvlari va issiq mineral suvlari zaxiralari köp.

Iqlimi kontinental. Qişi qattiq va davomli. Yanv.ning örtaça trasi — 19° dan —21° gaça. Yozi iliq, qisqa. Iyulning örtaça trasi 17—18°. Yillik yoğin 450— 770 mm. Vegetatsiya davri 125 kunga yaqin. Asosiy suv tarmoqlari — Ob daryosi va uning irmoklari (Tom, Çulim, Ket, Tim, Çaya, Parabel, Vasyugan). Köl köp. T.v. örta va jan. tayga va qisman aralaş örmonlar zonasida joylaşgan.

Tuproqlari, asosan, çimlipodzol va torflibotqoq, jan.şarqida bözörmon tuproq. Örmonlar (sibir kedri, oqqarağay, qarağay, qayin, toğterak) viloyat hududining 54% ni egallaydi. Böri, silovsin, tulki, şimol buğusi, los, yelik, burunduq, olaxurjun yaşaydi. Tiyin, sobol, ondatra ovlanadi.

Xöjaligining yetakçi sanoat tarmoklari—maşinasozlik va metallsozlik. Priborlar, elektrotexnika asboblari («Sibelektromotor»), podşipniklar («RolTom»), konçilik asbob uskunalari («Tomskiy instrument»), («Sibkabel») işlab çiqariladi. Neft qazib olinadi, kimyo («Nefteximiçeskiy kombinat», «Polipropilen» va «Zavod rezinovoy obuvi»), örmon va yoğoçsozlik («Tomsklesprom», qalam fkasi) korxonalari bor. Oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari — Tomsk, Asino, Kolpaşevo, Strejevoy; Samus şaharçasi.

Buğdoy, arpa, kartoşka, sabzavot, ziğir, yemxaşak ekinlari ekiladi. Çorvaçilik (qoramol, çöçqa, qöy va eçki), parrandaçilik rivojlangan. Baliqçilik, möynali hayvonlarni ovlaş va darrandaçilik bilan ham şuğullaniladi. Asosiy transport vositalari suv va avtomobil transporti. Ob, Tom, Çulim, Ket, Çaya, Parabel, Vasyugan daryolarida kema katnaydi. T.y. uzunligi 346 km. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 3,4 ming km. Havo transporti rivojlangan. 1 xalqaro va 6 mahalliy ahamiyatdagi aeroportlar mavjud. 6 oliy öquv yurti, 2 muzey, 2 teatr bor. 20 ga yaqin sanatoriykurort va dam oliş muassasasi faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОМСК ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1944 й. 13 августда ташкил этилган. Майд. 316,9 минг км2. Аҳолиси 1046 минг киши (2002). Асосан, руслар (88,2%), шунингдек, украин, татар, немис, белорус, чуваш, шимол халклари (шу жумладан, селькуп, ханти ва б.) яшайди. Шаҳар аҳолиси 68,4%. Таркибига 16 маъмурий туман, 6 шаҳар, 1 шаҳарча киради. Маркази — Томск ш. Бошка йирик шаҳарлари: Стрежевой, Асино.

Т.в. Ғарбий Сибирнинг жан.шарқида, Обь дарёсининг ўрта оқимида жойлашган. Ҳудудининг асосий қисмини Ғарбий Сибирь текислигининг ясси, кучли ботқоқлашган ҳудудлари эгаллаган. Фақатгина, жан.шаркда вилоят ҳудудига Кузнецк Олатовининг (бал. 211 м гача) шим. тармоклари кириб борган. Шим.дан 58° шу кабида рельефининг музлик шакллари — морена қатор тепалари, кўл—музлик ботиқлари ва б. жойлашган. Обь дарёсининг кенг водийси вилоят ҳудудини ботқоқлашган Васюганье текислиги ва сал кўтарилган ўнг соҳилга бўлади. Фойдали қазилмалардан темир рудаси, нефть, газ, қўнғир кўмир, қурилиш материаллари конлари ва б. топилган. Торф, ер ости сувлари ва иссиқ минерал сувлари захиралари кўп.

Иқлими континентал. Қиши қаттиқ ва давомли. Янв.нинг ўртача траси — 19° дан —21° гача. Ёзи илиқ, қисқа. Июлнинг ўртача траси 17—18°. Йиллик ёғин 450— 770 мм. Вегетация даври 125 кунга яқин. Асосий сув тармоқлари — Обь дарёси ва унинг ирмоклари (Томь, Чулим, Кеть, Тим, Чая, Парабель, Васюган). Кўл кўп. Т.в. ўрта ва жан. тайга ва қисман аралаш ўрмонлар зонасида жойлашган.

Тупроқлари, асосан, чимлиподзол ва торфлиботқоқ, жан.шарқида бўзўрмон тупроқ. Ўрмонлар (сибирь кедри, оққарағай, қарағай, қайин, тоғтерак) вилоят ҳудудининг 54% ни эгаллайди. Бўри, силовсин, тулки, шимол буғуси, лось, елик, бурундуқ, олахуржун яшайди. Тийин, соболь, ондатра овланади.

Хўжалигининг етакчи саноат тармоклари—машинасозлик ва металлсозлик. Приборлар, электротехника асбоблари («Сибэлектромотор»), подшипниклар («РолТом»), кончилик асбоб ускуналари («Томский инструмент»), («Сибкабель») ишлаб чиқарилади. Нефть қазиб олинади, кимё («Нефтехимический комбинат», «Полипропилен» ва «Завод резиновой обуви»), ўрмон ва ёғочсозлик («Томсклеспром», қалам фкаси) корхоналари бор. Озиқ-овқат саноати ҳам ривожланган. Асосий саноат марказлари — Томск, Асино, Колпашево, Стрежевой; Самусь шаҳарчаси.

Буғдой, арпа, картошка, сабзавот, зиғир, емхашак экинлари экилади. Чорвачилик (қорамол, чўчқа, қўй ва эчки), паррандачилик ривожланган. Балиқчилик, мўйнали ҳайвонларни овлаш ва даррандачилик билан ҳам шуғулланилади. Асосий транспорт воситалари сув ва автомобиль транспорти. Обь, Томь, Чулим, Кеть, Чая, Парабель, Васюган дарёларида кема катнайди. Т.й. узунлиги 346 км. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 3,4 минг км. Ҳаво транспорти ривожланган. 1 халқаро ва 6 маҳаллий аҳамиятдаги аэропортлар мавжуд. 6 олий ўқув юрти, 2 музей, 2 театр бор. 20 га яқин санаторийкурорт ва дам олиш муассасаси фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.