Tomson
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 488–489-b. — ziyouz.com
Tomson (Thomson) lord Kelvin Uilyam (1824.26.6, Belfast — 1907.17.12, Largs, Glazgo yaqinida; Vestminstr abbatligida dafn etilgan) — ingliz fizigi, termodinamika va gazlar kinetjasi nazariyasi asosçilaridan biri. London Qirollik jamiyati a'zosi (1851 y.dan) va prezidenti (1890—95). Kembrij untini tugatgan (1845). Ilmiy xizmatlari uçun unga 1892 y.da lord Kelvin (Kelvin) unvoni berilgan. Ilmiy işlari fizika, mat. va texnikaning turli sohalariga oid. U tasvir olişning elektr usulini işlab çiqqan (1845). Fizikaga mutlaq t-ra va uning nomi — Kelvin şkalasi nomi bilan ataluvçi termodinamik temperatura şkalasi tuşunçalarini kiritgan (1848), R. Klauziussgm mustaqil ravişda termodinamikaning ikkinçi qonunini ta'riflagan (1851) va energiyaning soçilişi iborasini fanga kiritgan. Koinotning «issiklik halokati» gipotezasini aytgan. Termoelektr hodisalarnint termodinamik nazariyasini yaratgan, J.P.Joul bilan birga Joul — Tomson effektini (1853—54), Tomson effektink kaşf etgan (1856). 1870 y.da töyingan buğ elastikligining suyuklik sirti şakliga boğliqligini aniklagan. T.ning ilmiy işlari, şuningdek, gidrodinamika, astrofizika, geofizikaning turli masalalariga oid. Ideal suyuqdikda sirkulyatsiyaning saklaniş qonunini yaratib, uyurmali harakat nazariyasiga asos solgan.
T. köpgina kaşfiyotlar qilgan: kvadrant va mutlaq elektrometrlar hamda dengiz asboblarini yaratgan; magnit kompasi, közgu galvanometri va b. asboblarni mukammallaştirgan. Transatlantik kabel orkali telegraf alokani uzatişni amalga oşiriş qatnaşçisi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОМСОН (Thomson) лорд Кельвин Уильям (1824.26.6, Белфаст — 1907.17.12, Ларгс, Глазго яқинида; Вестминстр аббатлигида дафн этилган) — инглиз физиги, термодинамика ва газлар кинетжаси назарияси асосчиларидан бири. Лондон Қироллик жамияти аъзоси (1851 й.дан) ва президенти (1890—95). Кембриж унтини тугатган (1845). Илмий хизматлари учун унга 1892 й.да лорд Кельвин (Kelvin) унвони берилган. Илмий ишлари физика, мат. ва техниканинг турли соҳаларига оид. У тасвир олишнинг электр усулини ишлаб чиққан (1845). Физикага мутлақ т-ра ва унинг номи — Кельвин шкаласи номи билан аталувчи термодинамик температура шкаласи тушунчаларини киритган (1848), Р. Клаузиусцгм мустақил равишда термодинамиканинг иккинчи қонунини таърифлаган (1851) ва энергиянинг сочилиши иборасини фанга киритган. Коинотнинг «иссиклик ҳалокати» гипотезасини айтган. Термоэлектр ҳодисаларнинт термодинамик назариясини яратган, Ж.П.Жоуль билан бирга Жоуль — Томсон эффектини (1853—54), Томсон эффектинк кашф этган (1856). 1870 й.да тўйинган буғ эластиклигининг суюклик сирти шаклига боғлиқлигини аниклаган. Т.нинг илмий ишлари, шунингдек, гидродинамика, астрофизика, геофизиканинг турли масалаларига оид. Идеал суюқдикда циркуляциянинг сакланиш қонунини яратиб, уюрмали ҳаракат назариясига асос солган.
Т. кўпгина кашфиётлар қилган: квадрант ва мутлақ электрометрлар ҳамда денгиз асбобларини яратган; магнит компаси, кўзгу гальванометри ва б. асбобларни мукаммаллаштирган. Трансатлантик кабель оркали телеграф алокани узатишни амалга ошириш қатнашчиси.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.