Uilyam Tomson (lord Kelvin)

Uilyam Tomson, lord Kelvin (1824–1907) — britaniyalik fizik, matematik va muhandis, termodinamika hamda gazlarning kinetik nazariyasiga asos solganlardan biri. ÖzME'ga köra, u 1824-yil 26-iyunda Belfastda tuğilgan va 1907-yil 17-dekabrda Glazgo yaqinidagi Largs şahrida vafot etgan; Vestminster abbatligida dafn qilingan. Mutlaq haroratning ölçov birligi — kelvin uning nomi bilan atalgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Tomsonning otasi Jeyms Tomson Belfastda matematika öqituvçisi bölgan, 1832-yilda Glazgo universitetiga professor etib tayinlangan va oila Şotlandiyaga köçgan. Uilyam 10 yoşida Glazgo universitetida öqiy boşlagan, yoşligidanoq Jozef Furyening issiqlik nazariyasiga qiziqib, ilk ilmiy maqolalarini yozgan. ÖzME'ga köra, u 1845-yilda Kembrij universitetini tamomlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Tomson 53 yil davomida Glazgo universitetida natural falsafa professori bölib işlagan va boşqa nufuzli universitetlarning takliflarini rad etgan. ÖzME'ga köra, u 1851-yildan London Qirollik jamiyati a'zosi, 1890–1895-yillarda esa uning prezidenti bölgan. 1866-yilda transatlantik telegraf loyihasidagi xizmatlari uçun ritsar unvonini olgan, 1892-yilda esa Kelvin baroni unvoni berilgan — inglizça Vikipediyaga köra, u Lordlar palatasiga kiritilgan birinçi olim bölgan. Unvon Glazgo universiteti laboratoriyasi yonidan oqib ötadigan Kelvin daryosi nomidan olingan.

ÖzME'ga köra, Tomsonning tadqiqotlari fizika, matematika va texnikaning köp sohalarini qamrab olgan. 1848-yilda u fanga mutlaq harorat tuşunçasini va hozir uning nomi bilan ataluvçi termodinamik harorat şkalasini kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, mutlaq nol mavjudligi undan oldin ham taxmin qilingan bölsa-da, Kelvin uning qiymatini –273,15 °C ga yaqin ekanini töğri aniqlagan.

1851-yilda Tomson Rudolf Klauziusdan mustaqil ravişda termodinamikaning ikkinçi qonunini ta'riflagan, energiyaning soçilişi (dissipatsiyasi) tuşunçasini kiritgan va koinotning «issiqlik ölimi» haqidagi farazni ilgari surgan. ÖzME'ga köra, u termoelektr hodisalarining termodinamik nazariyasini yaratgan, Jeyms Joul bilan birga Joul–Tomson effektini (1853–1854), söngra Tomson effektini (1856) kaşf etgan. 1870-yilda töyingan buğ bosimining suyuqlik sirti egriligiga boğliqligini aniqlagan. Ideal suyuqlikda sirkulyatsiyaning saqlaniş qonunini isbotlab, uyurmali harakat nazariyasiga asos solgan; gidrodinamika, astrofizika va geofizika masalalari bilan ham şuğullangan.

ÖzME'ga köra, Tomson kvadrant va mutlaq elektrometrlar hamda bir qança dengiz asboblarini yaratgan, magnit kompasi va közguli galvanometrni takomillaştirgan. U Atlantika okeani tubidan ötkazilgan telegraf kabeli orqali aloqa örnatiş işida faol qatnaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu muhandislik faoliyati unga keng şuhrat va boylik keltirgan. 1904-yilda u Glazgo universiteti kansleri etib saylangan.