Tönyuquq
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 834–835-b. — ziyouz.com
Tönyuquq TÖNYUQUQ, Tunyuquq (taxm. 645726) — Turk xoqonligiaa davlat arbobi va sarkarda. Aşida kabilasiga mansub. Turk zodagonlarining Xitoy imperatori saroyida garov sifatida uşlab turilgan öğillaridan biri. Uning ismi xitoy yilnomalarida Tunyuygu va Yuançjen şakllarida uçraydi. Uşbu ismning ikkinçi şakli xitoyçada «birinçi gavhar» degan ma'noni bildirib, u T. ismi (qad. turkçada «tönğiç gavhar»)ga moye keladi. U Tabğaç (Xitoy)da tuğilib, voyaga yetgan. Imperator saroyida işonç qozonib, ma'muriy xizmatga yuborilgan. T. 680-y.larda Turk xoqonligini Xitoy asoratidan qutqarib, uni yangitdan barpo qilişda Eltariş xoqonning eng yaqin maslahatçisi bölgan. U 3 xoqon: Qutlut Eltariş (680—691), Qapoğon (691—716) va Bilga xoqon (716—734) hukmronliklari davrida boş vazir va laşkarboşi bölgan. Umrining katta qismini xoqonlikni mustahkamlaş, turli qabilalar ahilligini saklaş, taşqi duşmanlarga qarşi kuraş bn ötkazgan. Xitoy yilnomalarida xoqonlikning eng dono amaldori sifatida tilga olinadi. Ularda bayon qilinişiça, Bilga xoqonning Xitoy içkarisiga yuriş qilib, turkiy qavmlarni şaharlarda joylaşişi, budda diniga ötişi ularning jangovarligini yöqotişini, ötroq yaşaş tarzi turkiylarga töğri kelmasligini aytib, xoqonni bu yöldan qaytaradi. Bu esa T.ning nihoyatda aklli, tadbirkor va kelajakni köra oladigan şaxs bölganligini körsatadi. T. laşkarboşi sifatida Xitoyning şimşarqidagi Şandun viloyatiga, Uzoq Şarqda qoraxitoylart&, Yenisey daryosi havzalaridagi qirğizlarga, Örxun va Selenga daryosi böylaridagi öğuzlarga Yettisuvdagi turkaşlarga qarşi yurişlar uyuştiradi va ularni tobe etadi. U 719 y. uyğurlar, çinliklar va basmillarning Ikkinçi Turk xoqonligiga qarşi yurişini töxtatişga va Xitoy bn 10 yillik sulh tuzişga muvaffaq böladi. U ölimidan oldin özining hayoti va faoliyati haqida hikoya qiluvçi kitoba (yana q. Tönyuquq bitiktoşi) barpo qildiradi. Uşbu yodgorlik qad. turk yozuvining ajoyib majmuasi hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎНЮҚУҚ, Тунюқуқ (тахм. 645726) — Турк хоқонлигиаа давлат арбоби ва саркарда. Ашида кабиласига мансуб. Турк зодагонларининг Хитой императори саройида гаров сифатида ушлаб турилган ўғилларидан бири. Унинг исми хитой йилномаларида Тунюйгу ва Юанчжен шаклларида учрайди. Ушбу исмнинг иккинчи шакли хитойчада «биринчи гавҳар» деган маънони билдириб, у Т. исми (қад. туркчада «тўнғич гавҳар»)га мое келади. У Табғач (Хитой)да туғилиб, вояга етган. Император саройида ишонч қозониб, маъмурий хизматга юборилган. Т. 680-й.ларда Турк хоқонлигини Хитой асоратидан қутқариб, уни янгитдан барпо қилишда Элтариш хоқоннинг энг яқин маслаҳатчиси бўлган. У 3 хоқон: Қутлут Элтариш (680—691), Қапоғон (691—716) ва Билга хоқон (716—734) ҳукмронликлари даврида бош вазир ва лашкарбоши бўлган. Умрининг катта қисмини хоқонликни мустаҳкамлаш, турли қабилалар аҳиллигини саклаш, ташқи душманларга қарши кураш бн ўтказган. Хитой йилномаларида хоқонликнинг энг доно амалдори сифатида тилга олинади. Уларда баён қилинишича, Билга хоқоннинг Хитой ичкарисига юриш қилиб, туркий қавмларни шаҳарларда жойлашиши, будда динига ўтиши уларнинг жанговарлигини йўқотишини, ўтроқ яшаш тарзи туркийларга тўғри келмаслигини айтиб, хоқонни бу йўлдан қайтаради. Бу эса Т.нинг ниҳоятда аклли, тадбиркор ва келажакни кўра оладиган шахс бўлганлигини кўрсатади. Т. лашкарбоши сифатида Хитойнинг шимшарқидаги Шаньдун вилоятига, Узоқ Шарқда қорахитойларт&, Енисей дарёси ҳавзаларидаги қирғизларга, Ўрхун ва Селенга дарёси бўйларидаги ўғузларга Еттисувдаги туркашларга қарши юришлар уюштиради ва уларни тобе этади. У 719 й. уйғурлар, чинликлар ва басмилларнинг Иккинчи Турк хоқонлигига қарши юришини тўхтатишга ва Хитой бн 10 йиллик сулҳ тузишга муваффақ бўлади. У ўлимидан олдин ўзининг ҳаёти ва фаолияти ҳақида ҳикоя қилувчи китоба (яна қ. Тўнюқуқ битиктоши) барпо қилдиради. Ушбу ёдгорлик қад. турк ёзувининг ажойиб мажмуаси ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.