Toponimika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 501–502-b. — ziyouz.com
Toponimika (yun. topos — joy va onyma — ism, nom) — onomastikattt joy nomlari (geografik atoqli nomlar) ni, ularning paydo bölişi yoki yaratiliş qonuniyatlarini, rivojlaniş va özgarişini, tarixiyetimologik manbalari va grammatik xususiyatlarini, ularning tuzilişini, tarqaliş hududlari hamda ataliş sabablarini örganuvçi bölimi. Muayyan bir hududdagi joy nomlari majmui — toponimiya, alohida olingan joy nomi esa toponim deb ataladi. Toponimlar ham, til leksikasining bir qismi sifatida boşqa hamma sözlar singari til qonuniyatlariga böysunadi, lekin özining paydo bölişi va ba'zi içki xususiyatlari jihatidan jamiyatning kundalik moddiy va ma'naviy holati, iqtisodiy turmuşi, orzu va intilişlariga aloqador bölib, ma'lum darajada boşqa guruh sözlardan farq qiladi. Şu bilan birga, toponimlarda milliy tilimizga xos bölgan qadimiy fonetik, leksik va morfologik elementlar köproq saklangan böladi. Joyning tabiiy geografik şaroiti (relyef), aholining etnik tarkibi, kişilarning kasbi va maşğuloti, qazilma. boyliklar, tarixiy şaxslar va voqealar toponimlar vujudga kelişining asosiy manbalari hisoblanadi.
T. geogr., tarix, etn. bilan çambarças aloqada rivojlanadi. Toponimiya til tarixi (tarixiy leksikologiya, dialektologiya, etimologiya va b.)ni tadqiq etişda muhim manba hisoblanadi, çunki ba'zi toponimlar (ayniqsa, gidronimlar) arxaizm va dialektizmlarni özgartirmasdan barqaror saqlab qoladi, köpinça muayyan hududda yaşagan xalklarning substrat tillariga borib taqaladi. T. xalklarning tarixiy ötmişi xususiyatlarini jonlantirişga, ularning joylaşiş çegaralarini belgilaşga, tillarning ötmişdagi tarqaliş hududlarini, madaniy va iqtisodiy markazlar, savdo yöllari va ş. k. geografiyasini tavsiflaşga yordam beradi. Toponimlarning amaliy transkripsiyasi, ularning dastlabki asosga köra hamda bir xil yozilişi, boşqa tillarda berilişi T.ning amaliy jihati hisoblanadi.
Toponimlar yirik yoki mayda obyektlarning nomlari ekanligiga qarab makrotoponimlar va mikrotoponimlarga ajratiladi: makrotoponimlar — keng hududlar, katta obyektlar (materiklar, okeanlar, toğlar, çöllar, daryolar, şaharlar, qişloqlar va şu kabi)ning atokli otlari; mikrotoponimlar — kiçik obyektlar (jarliklar, tepaliklar, quduqlar, köçalar, qörğonlar va şu kabi) ning atokli otlari. Lekin toponimlarni bunday tasnif qiliş şartli, çunki köpinça makrotoponim bilan mikrotoponimni farqlaş qiyin.
Turli xil geografik obyektlarni atovçi nomlarning kategoriyalariga muvofiq ravişda T.ning quyidagi bölimlari ajratiladi: gidronimika — suv havzalari: daryo, kanal, soy, ariq, buloq, köl kabilarning nomlarini örganuvçi soha; oykonimika — aholi yaşaş maskanlari va ularning qismlari: qişloq, mahalla, guzar, köça, ovul, qörğon nomlarini örganuvçi soha; oronimika — yer yuzasining relyef şakllari: tof, çöqqi, qoya, qir, tepa, qiya nomlarini tekşiradigan soha; urbanonimika — şahar içidagi har qanday obyektlar nomlarini örganuvçi soha; kosmonimika — Yerdan taşqaridagi obyektlar (osmon jismlari) nomlarini örganuvçi soha va b.
Sönggi 40—45 y. içida T.ning nazariy va amaliy asoslari işlab çikdldi, T. sohasida bir qança tadqiqotlar maydonga keldi. Bunda rus olimlaridan V. A. Nikonov, A. V. Superanskaya, A. P. Dulzon, E. M. Murzayev, V. N. Toporov, O. N. Trubaçev, özbek nomşunoslaridan H. Hasanov, E. Begmatov, T. Nafasov, S. Qorayev, 3. Dösimov va b.ning xizmatlari katta böldi. Özbekiston toponimiyasi 20-a.ning 60-y.laridan ilmiy asosda örganila boşlandi: Qaşqadaryo, Xorazm, Toşkent, Surxondaryo, Samarkand, Margilon, Qöqon, Buxoro, Boysun, Mirzaçöl, Şahrisabz, Nurota hududlaridagi joy nomlari tadqiq etildi, T.ga oid bir neça luğatlar, risola va monografiyalar naşr etildi. H. Hasanovning «Yer tili» (1977), S. Qorayevning «Geografik nomlar ma'nosi» (1978), 3. Dösimovning «Xorazm toponimlari» (1985), T. Nafasovning «Özbekiston toponimlarining izohli luğati» (1988), N. Oxunovning «Joy nomlari ta'biri» (1994) va b. şular jumlasidandir.
Ad..Nikonov V. A., Vvedeniye v toponimiku, M., 1965; Murzayev E. M., Oçerki toponimiki, M., 1974.
Ernst Begmatov, Nosirjon Oxunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОПОНИМИКА (юн. topos — жой ва onyma — исм, ном) — ономастикаттт жой номлари (географик атоқли номлар) ни, уларнинг пайдо бўлиши ёки яратилиш қонуниятларини, ривожланиш ва ўзгаришини, тарихийэтимологик манбалари ва грамматик хусусиятларини, уларнинг тузилишини, тарқалиш ҳудудлари ҳамда аталиш сабабларини ўрганувчи бўлими. Муайян бир ҳудуддаги жой номлари мажмуи — топонимия, алоҳида олинган жой номи эса топоним деб аталади. Топонимлар ҳам, тил лексикасининг бир қисми сифатида бошқа ҳамма сўзлар сингари тил қонуниятларига бўйсунади, лекин ўзининг пайдо бўлиши ва баъзи ички хусусиятлари жиҳатидан жамиятнинг кундалик моддий ва маънавий ҳолати, иқтисодий турмуши, орзу ва интилишларига алоқадор бўлиб, маълум даражада бошқа гуруҳ сўзлардан фарқ қилади. Шу билан бирга, топонимларда миллий тилимизга хос бўлган қадимий фонетик, лексик ва морфологик элементлар кўпроқ сакланган бўлади. Жойнинг табиий географик шароити (рельеф), аҳолининг этник таркиби, кишиларнинг касби ва машғулоти, қазилма. бойликлар, тарихий шахслар ва воқеалар топонимлар вужудга келишининг асосий манбалари ҳисобланади.
Т. геогр., тарих, этн. билан чамбарчас алоқада ривожланади. Топонимия тил тарихи (тарихий лексикология, диалектология, этимология ва б.)ни тадқиқ этишда муҳим манба ҳисобланади, чунки баъзи топонимлар (айниқса, гидронимлар) архаизм ва диалектизмларни ўзгартирмасдан барқарор сақлаб қолади, кўпинча муайян ҳудудда яшаган халкларнинг субстрат тилларига бориб тақалади. Т. халкларнинг тарихий ўтмиши хусусиятларини жонлантиришга, уларнинг жойлашиш чегараларини белгилашга, тилларнинг ўтмишдаги тарқалиш ҳудудларини, маданий ва иқтисодий марказлар, савдо йўллари ва ш. к. географиясини тавсифлашга ёрдам беради. Топонимларнинг амалий транскрипцияси, уларнинг дастлабки асосга кўра ҳамда бир хил ёзилиши, бошқа тилларда берилиши Т.нинг амалий жиҳати ҳисобланади.
Топонимлар йирик ёки майда объектларнинг номлари эканлигига қараб макротопонимлар ва микротопонимларга ажратилади: макротопонимлар — кенг ҳудудлар, катта объектлар (материклар, океанлар, тоғлар, чўллар, дарёлар, шаҳарлар, қишлоқлар ва шу каби)нинг атокли отлари; микротопонимлар — кичик объектлар (жарликлар, тепаликлар, қудуқлар, кўчалар, қўрғонлар ва шу каби) нинг атокли отлари. Лекин топонимларни бундай тасниф қилиш шартли, чунки кўпинча макротопоним билан микротопонимни фарқлаш қийин.
Турли хил географик объектларни атовчи номларнинг категорияларига мувофиқ равишда Т.нинг қуйидаги бўлимлари ажратилади: гидронимика — сув ҳавзалари: дарё, канал, сой, ариқ, булоқ, кўл кабиларнинг номларини ўрганувчи соҳа; ойконимика — аҳоли яшаш масканлари ва уларнинг қисмлари: қишлоқ, маҳалла, гузар, кўча, овул, қўрғон номларини ўрганувчи соҳа; оронимика — ер юзасининг рельеф шакллари: tof, чўққи, қоя, қир, тепа, қия номларини текширадиган соҳа; урбанонимика — шаҳар ичидаги ҳар қандай объектлар номларини ўрганувчи соҳа; космонимика — Ердан ташқаридаги объектлар (осмон жисмлари) номларини ўрганувчи соҳа ва б.
Сўнгги 40—45 й. ичида Т.нинг назарий ва амалий асослари ишлаб чикдлди, Т. соҳасида бир қанча тадқиқотлар майдонга келди. Бунда рус олимларидан В. А. Никонов, А. В. Суперанская, А. П. Дульзон, Э. М. Мурзаев, В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев, ўзбек номшуносларидан Ҳ. Ҳасанов, Э. Бегматов, Т. Нафасов, С. Қораев, 3. Дўсимов ва б.нинг хизматлари катта бўлди. Ўзбекистон топонимияси 20-а.нинг 60-й.ларидан илмий асосда ўрганила бошланди: Қашқадарё, Хоразм, Тошкент, Сурхондарё, Самарканд, Маргилон, Қўқон, Бухоро, Бойсун, Мирзачўл, Шаҳрисабз, Нурота ҳудудларидаги жой номлари тадқиқ этилди, Т.га оид бир неча луғатлар, рисола ва монографиялар нашр этилди. Ҳ. Ҳасановнинг «Ер тили» (1977), С. Қораевнинг «Географик номлар маъноси» (1978), 3. Дўсимовнинг «Хоразм топонимлари» (1985), Т. Нафасовнинг «Ўзбекистон топонимларининг изоҳли луғати» (1988), Н. Охуновнинг «Жой номлари таъбири» (1994) ва б. шулар жумласидандир.
Ад..Никонов В. А., Введение в топонимику, М., 1965; Мурзаев Э. М., Очерки топонимики, М., 1974.
Эрнст Бегматов, Носиржон Охунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.