Toponimika

Toponimika (yunonça topos — joy va onyma — ism, nom) — onomastikaning geografik atoqli nomlar, ya'ni joy nomlarini örganadigan bölimi. ÖzME'ga köra, u joy nomlarining paydo böliş qonuniyatlari, özgarişi, tarixiy-etimologik manbalari, grammatik tuzilişi, tarqaliş hududi va qanday sababga köra atalganini tekşiradi. Biror hududdagi barça joy nomlari majmui toponimiya, alohida bir nom esa toponim deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, toponimika nomlarning hozirgi holati, yozilişi va talaffuzini ham örganadi.1

ÖzME'ga köra, toponimlar til luğatining bir qismi sifatida umumiy til qonunlariga böysunadi, biroq paydo böliş yöli va içki belgilari jihatidan boşqa sözlardan farqlanadi: ular jamiyatning moddiy va ma'naviy hayoti, xöjalik turmuşi, orzu-intilişlari bilan boğliq. Joy nomlarida tilning qadimiy tovuş, söz va qöşimça unsurlari köproq saqlanib qoladi. Nomlarning asosiy manbalari qatoriga joyning relyefi va tabiiy şaroiti, aholining etnik tarkibi, kasb-kori, yer osti boyliklari, tarixiy şaxslar va voqealar kiradi.

Toponimika Geografiya, tarix va etnografiya bilan yaqin hamkorlikda rivojlanadi. Rusça Vikipediya uni tilşunoslik, tarix va geografiya tutaşgan joyda turgan mustaqil, «çegaradoş» fan deb ta'riflaydi; belarus toponimisti S. N. Basik ta'kidlaganidek, bu fanni heç bir soha yakka özi «egallab» ololmaydi. ÖzME'ga köra, ayrim toponimlar, ayniqsa suv obyektlarining nomlari eskirgan va şevaga xos sözlarni özgarmagan holda asrab, köpinça hududda ilgari yaşagan xalqlarning tillariga borib taqaladi. Şu sababli ular til tarixi, xalqlarning qadimgi joylaşuvi, savdo yöllari va madaniy markazlarni tiklaşda muhim manba hisoblanadi.

Joy nomlarini boşqa tillarda bir xil va töğri yoziş, ya'ni amaliy transkripsiya toponimikaning amaliy yönalişini taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu masala kartografiya, poçta va ommaviy axborot vositalari uçun ayniqsa muhim. 1959-yilda BMT Iqtisodiy va ijtimoiy kengaşi geografik nomlar böyiça ekspertlar guruhini tuzgan; u beş yilda bir marta nomlarni standartlaştiriş böyiça konferensiya ötkazadi.

Obyekt kattaligiga köra makrotoponimlar (materik, okean, toğ, çöl, daryo, şahar nomlari) va mikrotoponimlar (jar, tepalik, quduq, köça, qörğon kabi kiçik obyektlar nomlari) ajratiladi; ÖzME bu bölinişni şartli deb hisoblaydi. Obyekt turiga köra toponimikaning quyidagi tarmoqlari bor:

• gidronimika — daryo, köl, soy, ariq, buloq kabi suv obyektlari nomlari;
• oykonimika — şahar, qişloq, mahalla, guzar kabi aholi maskanlari nomlari;
• oronimika — toğ, çöqqi, qoya, tepalik kabi relyef şakllari nomlari;
• urbanonimika — şahar içidagi köça, maydon va boşqa obyektlar nomlari;
• kosmonimika — osmon jismlari va Yerdan taşqaridagi obyektlar nomlari.

Rusça Vikipediya bularga qöşimça ravişda orol nomlari (insulonimlar), örmon nomlari (drimonimlar), yöl nomlari (dromonimlar), şaxs ismidan yasalgan nomlar (antropotoponimlar) va etnonimlardan kelib çiqqan nomlarni (etnotoponimlar) ham sanaydi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston toponimiyasi 20-asrning 60-yillaridan ilmiy asosda örganila boşlagan: Qaşqadaryo, Xorazm, Toşkent, Surxondaryo, Samarqand, Marğilon, Qöqon, Buxoro, Nurota va boşqa hududlarning joy nomlari tadqiq etilgan. Rus olimlaridan V. A. Nikonov, A. V. Superanskaya, E. M. Murzayev, O. N. Trubaçev, özbek tadqiqotçilaridan H. Hasanov, E. Begmatov, T. Nafasov, S. Qorayev, Z. Dösimov kabilar bu sohaga katta hissa qöşgan. H. Hasanovning «Yer tili» (1977), S. Qorayevning «Geografik nomlar ma'nosi» (1978), Z. Dösimovning «Xorazm toponimlari» (1985), T. Nafasovning «Özbekiston toponimlarining izohli luğati» (1988) asarlari şular jumlasidan.