Torf
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 511-b. — ziyouz.com
Torf (nem. torf) — botqoqlik ösimliklarining öta namgar va havo kirib borişi qiyin bölgan şaroitda tabiiy çirişi va çala parçalangan qoldiklarining töplanişidan hosil böladigan foydali qazilma, yoqilği. T.ning organik moddasi turli darajada parçalangan ösimlik qoldiqlaridan iborat. T. yer ustida yoki mineral yotqiziqlar qoplami ostida birinçi ön m lardagi çuqurlikda yotadi. Çirindi (gumus) T.ga qoramtir rang beradi. Kimyoviy tarkibi T. hosil qiluvçi ösimliklarning kimyoviy tarkibiga va T.ning parçalaniş darajasiga boglik bölib, unda 50—60% uglerod, 5— 6,5% vodorod, 30—40% kislorod, 1— 3% azot, 0,1—1,5% oltingugurt bor. T.ga xos xususiyatlar: tabiiy şaroitda juda köp nam (88—96%) saqlaş, ğovaklik (96—97% gaça) va b. T.ning teksturasi bir jinsli, ba'zan qatlamli, strukturasi, odatda, tolasimon va plastik. Rangi sariq yoki qönğirqora. T.ning quruq holatda ziçligi (0,3 g/sm3 gaça), issiqlik ötkaziş koeffitsiyenti kam, gaz yutiş xususiyati esa köp böladi. T.ning dunyodagi zaxirasi 500 mlrd. t bölib, konlarining maydoni dunyo böyiça 176 mln. ga. T. tez uvalanişidan uzoqqa taşib boriş kiyin. Şuning uçun mahalliy yoqilği sifatida foydalaniladi. Briketlangan hodda taşiş kulay. T. yirik elektr styalari, issiklik elektr markazlari xamda zd va fka qozonxonalarida yoqiş uçun işlatiladi. T.dan quriliş materiallari (plitalar) ham tayyorlanadi. Gazlaştiriş va çala kokslaş yöli bilan kimyoviy moddalar olinadi. Q.h.da va ohak aralaşmasini tayyorlaşda torfammiakli öğitlar işlab çiqariş.da, sabzavotçilik va gulçilikda biologik yoqilği, çorvaçiliqda töşama sifatida, tibbiyotda davolaş muolajalarida işlatiladi. T. konlari barça materiklarda: Şim. yarim şarda — Ğarbiy Sibir va ğarbga tomon Atlantika okeanining sohillarigaça hamda Şim. Amerikaning şim.şarqiy qismida bor. Jan. yarim şarda esa Jan. Şarqiy Osiyo olaridagina topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОРФ (нем. torf) — ботқоқлик ўсимликларининг ўта намгар ва ҳаво кириб бориши қийин бўлган шароитда табиий чириши ва чала парчаланган қолдикларининг тўпланишидан ҳосил бўладиган фойдали қазилма, ёқилғи. Т.нинг органик моддаси турли даражада парчаланган ўсимлик қолдиқларидан иборат. Т. ер устида ёки минерал ётқизиқлар қоплами остида биринчи ўн м лардаги чуқурликда ётади. Чиринди (гумус) Т.га қорамтир ранг беради. Кимёвий таркиби Т. ҳосил қилувчи ўсимликларнинг кимёвий таркибига ва Т.нинг парчаланиш даражасига боглик бўлиб, унда 50—60% углерод, 5— 6,5% водород, 30—40% кислород, 1— 3% азот, 0,1—1,5% олтингугурт бор. Т.га хос хусусиятлар: табиий шароитда жуда кўп нам (88—96%) сақлаш, ғоваклик (96—97% гача) ва б. Т.нинг текстураси бир жинсли, баъзан қатламли, структураси, одатда, толасимон ва пластик. Ранги сариқ ёки қўнғирқора. Т.нинг қуруқ ҳолатда зичлиги (0,3 г/см3 гача), иссиқлик ўтказиш коэффициенти кам, газ ютиш хусусияти эса кўп бўлади. Т.нинг дунёдаги захираси 500 млрд. т бўлиб, конларининг майдони дунё бўйича 176 млн. га. Т. тез уваланишидан узоққа ташиб бориш кийин. Шунинг учун маҳаллий ёқилғи сифатида фойдаланилади. Брикетланган ҳодда ташиш кулай. Т. йирик электр стялари, иссиклик электр марказлари хамда зд ва фка қозонхоналарида ёқиш учун ишлатилади. Т.дан қурилиш материаллари (плиталар) ҳам тайёрланади. Газлаштириш ва чала кокслаш йўли билан кимёвий моддалар олинади. Қ.ҳ.да ва оҳак аралашмасини тайёрлашда торфаммиакли ўғитлар ишлаб чиқариш.да, сабзавотчилик ва гулчиликда биологик ёқилғи, чорвачилиқда тўшама сифатида, тиббиётда даволаш муолажаларида ишлатилади. Т. конлари барча материкларда: Шим. ярим шарда — Ғарбий Сибирь ва ғарбга томон Атлантика океанининг соҳилларигача ҳамда Шим. Американинг шим.шарқий қисмида бор. Жан. ярим шарда эса Жан. Шарқий Осиё оларидагина топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.