Törğay platosi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 850-b. — ziyouz.com
Törğay platosi TÖRĞAY PLATOSI, Törğay supasimon ölkasi — Qozoğistonning şim. ğarbidagi platosimon qir. Şim.da Ğarbiy Sibir tekisdigi, ğarbda Jan. Ural va Muğojar toğlari etaklari, şarkda Qozoğiston past toğlari, jan.da Turon pasttekisligi bn çegaradoş. T.p. çekka qismining mutlaq bal. 200—300 m. Törğay soyligi (yölagi)ni ham öz içiga oladi. Meridional yönalişda 630 km, kenglik böylab 300 km ga çözilgan. T.p. tölqinsimon tekislik bölib, asosan, pastroq qirlar (supa toğlar) va yassi tekisliklardan iborat. Ular orasida esa quruq vodiylar joylaşgan. Platoda şamol va suffozion jarayonlar natijasida vujudga kelgan botiqçalar köllar bn band.
T.p.ning örta qismi pastroq (Törğay soyligida 80—150 m ga pasayadi). Platoning zamini paleozoy davri kristalli toğ jinslaridan tuzilgan, ularning ustini qalin mezozoy va kaynozoy ğovak jinslari (gil, mergel, qum, konglomerat va b.) qoplagan. Iqlimi keskin kontinental va quruq, qişi sovuq va uzoq, yozi issiq. Jan.ga borgan sari qurğoqçil. Yanv. ning örtaça trasi şim. qismida —15°, — 16°, jan.da —13°, —14°. Iyulning örtaça trasi şim.da 23°, jan.da 25°. Ba'zi yillari qişda tra —45°, —46° ga pasayadi, yozda esa 42°, 44°ga kötariladi. Yillik yoğin, şim.da 3000— 3500 mm, jan.da 150—200 mm. Dare kam, şim.ga Tobol va uning tarmoği — Ubagan, jan.ga qarab Törğay, Irğiz va b. daryolar oqadi. Yirik köllari: Quşmurun, Oqsaut, Sariqara, Tenteksör, Qarasör va b. Törğay soyligida joylaşgan. T.p. ning şim. qismi daşt landşaftlaridan iborat. Oç rangli qoratuproqlar, jan. da kaştan, qönğir tuproqlar tarqalgan. Dare vodiylarida ötloq, köllar atrofida şörxokbotqoq tuproqiar uçraydi. Ösimliklardan şim. qismida çalov, betaga, jan.da çalov, betaga bn birga burgan, şuvoq, şöralar, dare, köl böylarida qarağay, tol, terak va qamişzorlar tarqalgan.
Yovvoyi hayvonlardan yumronqoziq, qöşoyoq, siçqon, böri, tulki, börsiq va b. yaşaydi. Quşlardan tuvaloq, bizğaldoq, törğay, köllarda ördak, ğoz va b. uçraydi. Temir, kömir, boksit, tuz konlari bor. Donli ekinlar ekiladi. Çala çöl zonasida joylaşgan jan. qismidan yaylov sifatida foydalaniladi. T.p. da yirik magnetit temir rudasi (Sokolovsk, Sarbay, Kaçar); boksit, kömir konlari va b. konlar bor. Naurzum qöriqxonasi taşkil etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎРҒАЙ ПЛАТОСИ, Тўрғай супасимон ўлкаси — Қозоғистоннинг шим. ғарбидаги платосимон қир. Шим.да Ғарбий Сибирь текисдиги, ғарбда Жан. Урал ва Муғожар тоғлари этаклари, шаркда Қозоғистон паст тоғлари, жан.да Турон пасттекислиги бн чегарадош. Т.п. чекка қисмининг мутлақ бал. 200—300 м. Тўрғай сойлиги (йўлаги)ни ҳам ўз ичига олади. Меридионал йўналишда 630 км, кенглик бўйлаб 300 км га чўзилган. Т.п. тўлқинсимон текислик бўлиб, асосан, пастроқ қирлар (супа тоғлар) ва ясси текисликлардан иборат. Улар орасида эса қуруқ водийлар жойлашган. Платода шамол ва суффозион жараёнлар натижасида вужудга келган ботиқчалар кўллар бн банд.
Т.п.нинг ўрта қисми пастроқ (Тўрғай сойлигида 80—150 м га пасаяди). Платонинг замини палеозой даври кристалли тоғ жинсларидан тузилган, уларнинг устини қалин мезозой ва кайнозой ғовак жинслари (гил, мергель, қум, конгломерат ва б.) қоплаган. Иқлими кескин континентал ва қуруқ, қиши совуқ ва узоқ, ёзи иссиқ. Жан.га борган сари қурғоқчил. Янв. нинг ўртача траси шим. қисмида —15°, — 16°, жан.да —13°, —14°. Июлнинг ўртача траси шим.да 23°, жан.да 25°. Баъзи йиллари қишда тра —45°, —46° га пасаяди, ёзда эса 42°, 44°га кўтарилади. Йиллик ёғин, шим.да 3000— 3500 мм, жан.да 150—200 мм. Даре кам, шим.га Тобол ва унинг тармоғи — Убаган, жан.га қараб Тўрғай, Ирғиз ва б. дарёлар оқади. Йирик кўллари: Қушмурун, Оқсаут, Сариқара, Тентексўр, Қарасўр ва б. Тўрғай сойлигида жойлашган. Т.п. нинг шим. қисми дашт ландшафтларидан иборат. Оч рангли қоратупроқлар, жан. да каштан, қўнғир тупроқлар тарқалган. Даре водийларида ўтлоқ, кўллар атрофида шўрхокботқоқ тупроқиар учрайди. Ўсимликлардан шим. қисмида чалов, бетага, жан.да чалов, бетага бн бирга бурган, шувоқ, шўралар, даре, кўл бўйларида қарағай, тол, терак ва қамишзорлар тарқалган.
Ёввойи ҳайвонлардан юмронқозиқ, қўшоёқ, сичқон, бўри, тулки, бўрсиқ ва б. яшайди. Қушлардан тувалоқ, бизғалдоқ, тўрғай, кўлларда ўрдак, ғоз ва б. учрайди. Темир, кўмир, боксит, туз конлари бор. Донли экинлар экилади. Чала чўл зонасида жойлашган жан. қисмидан яйлов сифатида фойдаланилади. Т.п. да йирик магнетит темир рудаси (Соколовск, Сарбай, Качар); боксит, кўмир конлари ва б. конлар бор. Наурзум қўриқхонаси ташкил этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.