Tormoz
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 506–507-b. — ziyouz.com
Tormoz (yun. tormos — ğildirakni aylantirmay qöyadigan mix tiqiladigan teşik) — maşina yoki mexanizmning harakat tezligini pasaytiriş yoki butunlay töxtatiş uçun, kötariştaşiş maşinalarida esa yukni osilgan holatda tutib turiş uçun möljallangan qurilma. Işlaş usuli böyiça mexanik (friksion, işqalanma), gidravlik (suyuklikli) va elektr (elektromagnit, induksion va b.); tuzilişiga köra, kolodkali, tasmali (lentali), disksimon, konussimon va b. turlarga bölinadi. Maşinalar va mexanizmlar (kötariştaşiş maşinalari, stanoklarning mexanizmlari, t.y. vagonlari)da taşqi kolodkali, avtomobillarda içki kolodkali T.lar, qöl T.lari işlatiladi. Bunday T.larda kolodkadan taşqari baraban, şarnir, tortiş prujinalari (riçag tizimlari) böladi. Tasmali T.da kolodkalar örniga barabanni kamrab turuvçi tasma (lenta) işlatiladi. Bunday T.lar kötariştaşiş maşinalarining kötariş, suriş va buriş mexanizmlarida qöllanadi. Diskli T.larda mexanizm vali bilan birga aylanuvçi disklarning boşqa qözğalmas diskka qisilişi tufayli tormozlaniş yuz beradi. Bunday T.lar transport maşinalarining turli mexanizmlarida, metall kesiş stanoklarida işlatiladi.
Oğir transport maşinalari, mas., yuk avtomobillarida diskkolodkali T.lar işlatiladi. Bunda tormozlaniş disk yon sirtining friksion kolodkalar bilan işqalanişi xisobiga yuz beradi. Kötariş maşinalari, konverterlar, sinov qurilmalari va b.da tezlik (tezlikni çeklaş) T.lari işlatiladi. Bunday T.larning markazdan qoçma, dinamik (gidravlik), uyurma (induksion) va b. turlari böladi. T.larni boşqariş uçun mexanik, gidravlik, pnevmatik, elektrgidravlik, elektrmexanik va b. yuritmalardan foydalaniladi. Mas., yengil avtomobillar va kötariş kranlarida gidravlik boşqariş tizimi, yuk avtomobillari, avtobuslar, tramvaylar, t.y. poyezdlarida, samolyotlarning şassisida pnevmatik tizim qöllanadi.
T.ning elektr yuritmasida maxsus doimiy yoki özgaruvçan tok elektromagnitlaridan foydalaniladi. Bular elektr transport (elektrovozlar, tramvay, trolleybus va b.)da qöllanadi.
Aviatsiya va kosmonavtakada aerodinamik tormozlaş usuli (tormoz paraşyutlari, samolyot qanotidagi mexanizatsiya elementlari yordamida), maşina dvigatelining iş rejimini tormozlaş usuli (mas., avtomobildagi sekinlaştiruvçi tormoz yordamida) ham qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОРМОЗ (юн. tormos — ғилдиракни айлантирмай қўядиган мих тиқиладиган тешик) — машина ёки механизмнинг ҳаракат тезлигини пасайтириш ёки бутунлай тўхтатиш учун, кўтаришташиш машиналарида эса юкни осилган ҳолатда тутиб туриш учун мўлжалланган қурилма. Ишлаш усули бўйича механик (фрикцион, ишқаланма), гидравлик (суюкликли) ва электр (электромагнит, индукцион ва б.); тузилишига кўра, колодкали, тасмали (лентали), дисксимон, конуссимон ва б. турларга бўлинади. Машиналар ва механизмлар (кўтаришташиш машиналари, станокларнинг механизмлари, т.й. вагонлари)да ташқи колодкали, автомобилларда ички колодкали Т.лар, қўл Т.лари ишлатилади. Бундай Т.ларда колодкадан ташқари барабан, шарнир, тортиш пружиналари (ричаг тизимлари) бўлади. Тасмали Т.да колодкалар ўрнига барабанни камраб турувчи тасма (лента) ишлатилади. Бундай Т.лар кўтаришташиш машиналарининг кўтариш, суриш ва буриш механизмларида қўлланади. Дискли Т.ларда механизм вали билан бирга айланувчи дискларнинг бошқа қўзғалмас дискка қисилиши туфайли тормозланиш юз беради. Бундай Т.лар транспорт машиналарининг турли механизмларида, металл кесиш станокларида ишлатилади.
Оғир транспорт машиналари, мас., юк автомобилларида дискколодкали Т.лар ишлатилади. Бунда тормозланиш диск ён сиртининг фрикцион колодкалар билан ишқаланиши хисобига юз беради. Кўтариш машиналари, конвертерлар, синов қурилмалари ва б.да тезлик (тезликни чеклаш) Т.лари ишлатилади. Бундай Т.ларнинг марказдан қочма, динамик (гидравлик), уюрма (индукцион) ва б. турлари бўлади. Т.ларни бошқариш учун механик, гидравлик, пневматик, электргидравлик, электрмеханик ва б. юритмалардан фойдаланилади. Мас., енгил автомобиллар ва кўтариш кранларида гидравлик бошқариш тизими, юк автомобиллари, автобуслар, трамвайлар, т.й. поездларида, самолётларнинг шассисида пневматик тизим қўлланади.
Т.нинг электр юритмасида махсус доимий ёки ўзгарувчан ток электромагнитларидан фойдаланилади. Булар электр транспорт (электровозлар, трамвай, троллейбус ва б.)да қўлланади.
Авиация ва космонавтакада аэродинамик тормозлаш усули (тормоз парашютлари, самолёт қанотидаги механизация элементлари ёрдамида), машина двигателининг иш режимини тормозлаш усули (мас., автомобилдаги секинлаштирувчи тормоз ёрдамида) ҳам қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.