Törtköl

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 845–846-b. — ziyouz.com

Törtköl (1873-1918 y.larda PetroAleksandrovsk) — Qoraqalpoğiston Respublikasi Törtköl tumanidagi şahar, tuman markazi. Yaqin t.y. stansiyasi — Törtköl (4 km). Aholisi 50,8 ming kişi (2004).

T. Amudaryoning öng sohilida örnaşib olgan mustamlakaçi rus harbiylari tomonidan qad. Törtköl qişloği örnida 1873 y. 13 avg.da qal'a sifatida barpo qilingan va rus podşolari şarafiga PetroAleksandrovsk deb nomlangan. Şahar quriş uçun xon devonbegisi Matniyoz (Muhammad Niyoz)ga qaraşli yerlarning 3227 tanobi (Amudaryo sohilidan 12 çaqirim narida) tortib olingan. Şahar qat'iy plan asosida törtburçak (tört gul — kvadrat) şaklida qurilgan (T. nomi şundan). Mahalliy rivoyatlardan birida şahar nomi «Durgil» forsiy «Durri gil» — serxrsil, oltin tuproq ma'nosida talqin etiladi. Şaharda rus harbiy qöşinlari joylaşgan, strategik jihatidan qulay yerdagi bu şahar podşo Rossiyasi tomonidan Sirdaryo viloyati Amudaryo bölimining siyosiyma'muriy va harbiy boşqarmasi karorgoxiga aylantirildi.

1925 y.dan T. Qoraqalpoğiston Muxtor viloyatining ma'muriy markazi, 1932 y.dan Qoraqalpoğiston ASSRning birinçi poytaxti böldi. Daryo suvining qirğoqni yuvişi natijasida öng qirğoq yemirilib Amudaryo T.ga yaqinlaşib kela boşladi. 1925 y.da Amudaryo T.dan 8 km uzoqlikda oqib ötgan bölsa, 1934 y.da suv şahardan atigi 500—800 m naridan oqib öta boşladi. 1938—40 y.lar mobaynida daryo qirğoğining yuvilişiga qarşi olib borilgan çoralarga qaramay şaharni suv yuvib ketdi va 1949 y.da şahar yangi joyga köçirildi. 1932 y.da Qoraqalpoğiston ASSR poytaxti T.dan Nukusta köçirilgan.

T. iqtisodiy va madaniy jihatdan Qoraqalpoğistonning rivojlangan şaharlaridan biri. Şaharda «Agromaşta'mir», paxta tozalaş zdi, «Törtkölteks», «Törtkölyoğ», «Törtkölmoy» qöşma korxonalari, temirbeton zdi, «OsiyoTörtköl» korxonasi, 2 avtokorxona, Yonboş suvquriliş, 1quriliş boşqarmalari, 3 quriliş köçma mexanizatsiyalaşgan kolonna, 3 MTP bor. Şuningdek, tuman hokimiyati binosi, supermarket, «Nihol», «Navbahor», «Zarafşon», «Orom» kafelari, «Yusupota» çoyxonasi, Tantanalar uyi, avtovokzal va t.y. vokzali, madaniyat saroyi, «Yoşlik» madaniyat va istirohat boği, ölkaşunoslik muzeyi, 2 uymuzeyi, 2 madaniyat uyi, 8 kutubxona, markaziy maydonda «Mustaqillik», «Motamsaro ona», «Baynalminal jangçilarga» yodgorliklari mavjud. 11 umumiy ta'lim, biznes, san'at maktablari va b., sanatoriy, maktabinternat, tibbiyot, bank, q.x. maişiy xizmat, yengil sanoat kasbhunar kollejlari faoliyat körsatadi. T.da Toşkent iqtisodiyot untining öquv konsultativ punkti işlab turibdi.

Stadion (20 ming örin), markaziy kasalxona (625 örin), tez tibbiy yordam markazi bölimi, sil va teritanosil kasalliklari dispanserlari, bolalar va ayollar konsultatsiyasi, poliklinika, stomatologiya poliklinikasi, «Doridarmon» va b. dorixonalar mavjud. T. respublika ahamiyatiga ega bölgan avtomobil yöli yonida joylaşgan. Toşkent—Nukus yönalişidagi poyezdlar T. orqali ötadi. Havo transporti T.ni Nukus, Buxoro, Samarkand, Toşkent ş.lari bn boğlaydi. Elektr energiyasi Taxiatoş issiklik elektr styadan olinadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎРТКЎЛ (1873-1918 й.ларда ПетроАлександровск) — Қорақалпоғистон Республикаси Тўрткўл туманидаги шаҳар, туман маркази. Яқин т.й. станцияси — Тўрткўл (4 км). Аҳолиси 50,8 минг киши (2004).

Т. Амударёнинг ўнг соҳилида ўрнашиб олган мустамлакачи рус ҳарбийлари томонидан қад. Тўрткўл қишлоғи ўрнида 1873 й. 13 авг.да қалъа сифатида барпо қилинган ва рус подшолари шарафига ПетроАлександровск деб номланган. Шаҳар қуриш учун хон девонбегиси Матниёз (Муҳаммад Ниёз)га қарашли ерларнинг 3227 таноби (Амударё соҳилидан 12 чақирим нарида) тортиб олинган. Шаҳар қатъий план асосида тўртбурчак (тўрт гул — квадрат) шаклида қурилган (Т. номи шундан). Маҳаллий ривоятлардан бирида шаҳар номи «Дургил» форсий «Дурри гил» — серхрсил, олтин тупроқ маъносида талқин этилади. Шаҳарда рус ҳарбий қўшинлари жойлашган, стратегик жиҳатидан қулай ердаги бу шаҳар подшо Россияси томонидан Сирдарё вилояти Амударё бўлимининг сиёсиймаъмурий ва ҳарбий бошқармаси кароргохига айлантирилди.

1925 й.дан Т. Қорақалпоғистон Мухтор вилоятининг маъмурий маркази, 1932 й.дан Қорақалпоғистон АССРнинг биринчи пойтахти бўлди. Дарё сувининг қирғоқни ювиши натижасида ўнг қирғоқ емирилиб Амударё Т.га яқинлашиб кела бошлади. 1925 й.да Амударё Т.дан 8 км узоқликда оқиб ўтган бўлса, 1934 й.да сув шаҳардан атиги 500—800 м наридан оқиб ўта бошлади. 1938—40 й.лар мобайнида дарё қирғоғининг ювилишига қарши олиб борилган чораларга қарамай шаҳарни сув ювиб кетди ва 1949 й.да шаҳар янги жойга кўчирилди. 1932 й.да Қорақалпоғистон АССР пойтахти Т.дан Нукуста кўчирилган.

Т. иқтисодий ва маданий жиҳатдан Қорақалпоғистоннинг ривожланган шаҳарларидан бири. Шаҳарда «Агромаштаъмир», пахта тозалаш зди, «Тўрткўлтекс», «Тўрткўлёғ», «Тўрткўлмой» қўшма корхоналари, темирбетон зди, «ОсиёТўрткўл» корхонаси, 2 автокорхона, Ёнбош сувқурилиш, 1қурилиш бошқармалари, 3 қурилиш кўчма механизациялашган колонна, 3 МТП бор. Шунингдек, туман ҳокимияти биноси, супермаркет, «Ниҳол», «Навбаҳор», «Зарафшон», «Ором» кафелари, «Юсупота» чойхонаси, Тантаналар уйи, автовокзал ва т.й. вокзали, маданият саройи, «Ёшлик» маданият ва истироҳат боғи, ўлкашунослик музейи, 2 уймузейи, 2 маданият уйи, 8 кутубхона, марказий майдонда «Мустақиллик», «Мотамсаро она», «Байналминал жангчиларга» ёдгорликлари мавжуд. 11 умумий таълим, бизнес, санъат мактаблари ва б., санаторий, мактабинтернат, тиббиёт, банк, қ.х. маиший хизмат, енгил саноат касбҳунар коллежлари фаолият кўрсатади. Т.да Тошкент иқтисодиёт унтининг ўқув консультатив пункти ишлаб турибди.

Стадион (20 минг ўрин), марказий касалхона (625 ўрин), тез тиббий ёрдам маркази бўлими, сил ва теританосил касалликлари диспансерлари, болалар ва аёллар консультацияси, поликлиника, стоматология поликлиникаси, «Доридармон» ва б. дорихоналар мавжуд. Т. республика аҳамиятига эга бўлган автомобиль йўли ёнида жойлашган. Тошкент—Нукус йўналишидаги поездлар Т. орқали ўтади. Ҳаво транспорти Т.ни Нукус, Бухоро, Самарканд, Тошкент ш.лари бн боғлайди. Электр энергияси Тахиатош иссиклик электр стядан олинади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.