Toşhovuz
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 595-b. — ziyouz.com
Toşhovuz (Daşhovuz) — Turkmanistonning Toşhovuz viloyatidagi şahar, viloyat markazi. Turkmanistonning şim.da, Toşhovuz vohasida joylaşgan. T.y. stansiyasi. T.dan Aşxobodgaça 635 km. Aholisi 165,4 ming kişi (1999).
T. 1816 y.da Xiva xonligi qal'asi sifatida Xiva xoni Muhammad Rahimxon I (1806—1825) tomonidan qurdirilgan. 1873 y.da Xiva xonligi tarkibida Rossiya imperiyasi protektoratiga kiritilgan. 1920 y.dan XXSRda; 1924 y.dan şahar Turkmaniston tarkibidagi viloyat markazi; 1925 y.dan Turkmaniston SSR okrug markazi. 1939— 63 y.larda viloyat markazi, 1970 y.dan yana viloyat markazi.
T. me'morligi qadim zamonlarda toşdan işlangan hovuz va uning atrofida yuzaga kelgan qal'a qurilişi bilan boğliq. Olloqulixon davrida qal'a kengaytirilgan va Xiva xonligidagi eng mustahkam qörğonlardan biriga aylantirilib, saroy barpo etilgan. 19-a. oxiriga kelib, turli uruşlar natijasida qal'aning saroy qismi vayronaga aylangan. Muhammad Rahimxon II (1864—1910) davrida saroy qayta tiklangan. 19-a. oxirlarida şaharda 3 darvoza (şarqiy, jan. va saroy), 300 ga yaqin dökon va ustaxona, karvonsaroy, 6 masjid va Madrasa bölgan. Biroq saroy va b. imoratlardagi köplab nafis bezaklar, devoriy naqşlar tuşib ketib, qayta tiklanmagan.
1950-y.lardan şahar Şovot kanalining çap sohili böylab kengaytirila boşladi. Eski şaharning katta qismini taşkil etgan paxsali imoratlar örnida ğiştin va temirbeton binolar, t.y. vokzali va b. qurildi.
T.da paxta tozalaş, yoğmoy, pivo, sut, qişloq xöjaligi. maşinalarini ta'mirlaş, quriliş materiallari, temirbeton buyumlar, grafitli elektrodlar zdlari, gilamçilik, tikuvçilik, konditer fkalari, göşt, don mahsulotlari ktlari işlab turibdi. Aeroport, qişloq xöjaligi. texnikumi, tibbiyot va ped. bilim yurtlari, madaniyat va istirohat boği bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШҲОВУЗ (Дашҳовуз) — Туркманистоннинг Тошҳовуз вилоятидаги шаҳар, вилоят маркази. Туркманистоннинг шим.да, Тошҳовуз воҳасида жойлашган. Т.й. станцияси. Т.дан Ашхободгача 635 км. Аҳолиси 165,4 минг киши (1999).
Т. 1816 й.да Хива хонлиги қалъаси сифатида Хива хони Муҳаммад Раҳимхон I (1806—1825) томонидан қурдирилган. 1873 й.да Хива хонлиги таркибида Россия империяси протекторатига киритилган. 1920 й.дан ХХСРда; 1924 й.дан шаҳар Туркманистон таркибидаги вилоят маркази; 1925 й.дан Туркманистон ССР округ маркази. 1939— 63 й.ларда вилоят маркази, 1970 й.дан яна вилоят маркази.
Т. меъморлиги қадим замонларда тошдан ишланган ҳовуз ва унинг атрофида юзага келган қалъа қурилиши билан боғлиқ. Оллоқулихон даврида қалъа кенгайтирилган ва Хива хонлигидаги энг мустаҳкам қўрғонлардан бирига айлантирилиб, сарой барпо этилган. 19-а. охирига келиб, турли урушлар натижасида қалъанинг сарой қисми вайронага айланган. Муҳаммад Раҳимхон II (1864—1910) даврида сарой қайта тикланган. 19-а. охирларида шаҳарда 3 дарвоза (шарқий, жан. ва сарой), 300 га яқин дўкон ва устахона, карвонсарой, 6 масжид ва Мадраса бўлган. Бироқ сарой ва б. иморатлардаги кўплаб нафис безаклар, деворий нақшлар тушиб кетиб, қайта тикланмаган.
1950-й.лардан шаҳар Шовот каналининг чап соҳили бўйлаб кенгайтирила бошлади. Эски шаҳарнинг катта қисмини ташкил этган пахсали иморатлар ўрнида ғиштин ва темирбетон бинолар, т.й. вокзали ва б. қурилди.
Т.да пахта тозалаш, ёғмой, пиво, сут, қишлоқ хўжалиги. машиналарини таъмирлаш, қурилиш материаллари, темирбетон буюмлар, графитли электродлар здлари, гиламчилик, тикувчилик, кондитер фкалари, гўшт, дон маҳсулотлари ктлари ишлаб турибди. Аэропорт, қишлоқ хўжалиги. техникуми, тиббиёт ва пед. билим юртлари, маданият ва истироҳат боғи бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.