Toşhovuz viloyati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 595–596-b. — ziyouz.com
Toşhovuz viloyati - Turkmaniston tarkibidagi viloyat. 1970 y. 14dek. da qayta taşkil etilgan (avval 1939 y. 21 noyab.dan 1963 y. Yuyanv.gaça mavjud bölgan). Mayd. 73,6 ming km2. Aholisi 1165 ming kişi (2001), asosan, turkman va özbeklar, şuningdek, qozoq, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 33%, qişloq aholisi — 67%. Aholisining köp kismi Amudaryo vodiysida, t.y. atroflarida. Çölda, aksari, çorvadorlar mavsumiy hayot keçiradi. T.v.da 6 ma'muriy tuman, 2 şahar, 7 şaharça bor. Markazi —Toşhovuz ş.
T.v. respublikaning şim. qismida, Amudaryo quyi oqimining çap sohilida, Qoraqum çölida joylaşgan. Yer yuzasi, tekislik. Viloyatning şim. qismini Amudaryoning qad. özanlari (Köhnadaryo, BujunuDavdon), qad. deltasi, Sariqamiş soyligi (Sariqamiş köli bilan birga) va Ustyurt platosining jan.şarqiy çekkasi egallagan. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq va quruq, qişi kam qor va nisbatan iliq. Toşhovuzda iyulning örtaça trasi 27°, yanv.niki —5,5°. Yillik yoğin 100—150 mm (asosan, qişda va bahorda yoğadi). Vegetatsiya davri (Toşhovuz atroflarida) 200 kun. Viloyat hududining köpgina maydoni qumliklar bilan band. Böz tuproq; qad. allyuvial tekisliklarda taqirlar, pastliklarda şörxoklar, Amudaryo qayirida har xil ötloq tuproqlar tarqalgan. Qumliklarda oq saksovul, çerkez, quyonsuyak, bardidoşlar, şuvoq, şöra, har xil efemerlar ösadi. Amudaryo qayirida ötloq ösimliklari, töqay (turanğil, şumtol va b.) bor.
Amudaryo va köl sohillarida çiy va qamiş ösadi. Çölda qarsoq tulki, böri, jayran, tovuşqon, sudraluvçilar (toşbaqa, kaltakesak, ilon), quşlar uçraydi. Amudaryodan sazan, laqqabaliq, sudak ovlanadi.
T.v. Turkmanistonning asosiy paxta yetiştiriş va çorvaçilik viloyatlaridan biridir. Iqtisodiyotida yengil va oziq-ovqat sanoati yetakçi örinda. Asosiy sanoat tarmoqdari: paxta tozalaş, yoğmoy, göşt va sut, metallsozlik (asosan, ta'mirlaş korxonalari), quriliş materiallari korxonalari. Yirik korxonalari Toşhovuzda joylaşgan. Taxta, Ilolli, Köhna Urganç va b. tuman markazlarida paxta tozalaş zdlari, Köhna Urganç sut zdi işlab turibdi. Viloyat elektr energiyani Taxiatoş issiklik elektr styasi (Özbekiston)dan oladi.
Obikor yerlarda dehqonçilik qilinadi. Amudaryo suvlari ekinzorlarga yirik suğoriş sistemalari: Toşsoqa, Qiliçniyozboy, Jumaboysoqa, Qipçoqbözsuv şuningdek, eski Şovot va Ğozovot magistral kanallaridan boradi. Taxiatoş gidrouzeli qurilişi munosabati bilan irrigatsiya kanallarida suv muntazam oka boşladi. Zaxob yerlarni quritiş uçun qurilgan kollektorlar yordamida şör suvlar (Amudaryoning qad. özani atroflaridan) Sariqamiş soyligiga taşlanadi. Ekin maydonlariga paxta, köp yillik ötlar, ğalla (şoli, arpa, jöxori), kunjut, sabzavotpoliz ekinlari, kartoşka ekiladi. Boğdorçilik (örik, olma, şaftoli, behi, nok) rivojlangan, tokzorlar bor.
Çorvaçilik guştjun va qorakul teri yetiştirişga ixtisoslaşgan. Vohalarda qoramol va yilqi, qöy (asosan, qoraköl qöylar), eçki va çöllarda tuya boqiladi. Obikor yerlarda pillaçilik rivojlangan. T.y. uzunligi 72 km, avtomobil yöllari 1000 km dan ziyod. Aeroport bor. T.v.da musiqali drama teatri, Köhna Urganç tarixiyme'moriy muzey qöriqxonasi, umumiy ta'lim maktablari, örta maxsus bilim yurtlari, klub muassasalari, kutubxonalar mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШҲОВУЗ ВИЛОЯТИ - Туркманистон таркибидаги вилоят. 1970 й. 14дек. да қайта ташкил этилган (аввал 1939 й. 21 нояб.дан 1963 й. Юянв.гача мавжуд бўлган). Майд. 73,6 минг км2. Аҳолиси 1165 минг киши (2001), асосан, туркман ва ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 33%, қишлоқ аҳолиси — 67%. Аҳолисининг кўп кисми Амударё водийсида, т.й. атрофларида. Чўлда, аксари, чорвадорлар мавсумий ҳаёт кечиради. Т.в.да 6 маъмурий туман, 2 шаҳар, 7 шаҳарча бор. Маркази —Тошҳовуз ш.
Т.в. республиканинг шим. қисмида, Амударё қуйи оқимининг чап соҳилида, Қорақум чўлида жойлашган. Ер юзаси, текислик. Вилоятнинг шим. қисмини Амударёнинг қад. ўзанлари (Кўҳнадарё, БужунуДавдон), қад. дельтаси, Сариқамиш сойлиги (Сариқамиш кўли билан бирга) ва Устюрт платосининг жан.шарқий чеккаси эгаллаган. Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши кам қор ва нисбатан илиқ. Тошҳовузда июлнинг ўртача траси 27°, янв.ники —5,5°. Йиллик ёғин 100—150 мм (асосан, қишда ва баҳорда ёғади). Вегетация даври (Тошҳовуз атрофларида) 200 кун. Вилоят ҳудудининг кўпгина майдони қумликлар билан банд. Бўз тупроқ; қад. аллювиал текисликларда тақирлар, пастликларда шўрхоклар, Амударё қайирида ҳар хил ўтлоқ тупроқлар тарқалган. Қумликларда оқ саксовул, черкез, қуёнсуяк, бардидошлар, шувоқ, шўра, ҳар хил эфемерлар ўсади. Амударё қайирида ўтлоқ ўсимликлари, тўқай (туранғил, шумтол ва б.) бор.
Амударё ва кўл соҳилларида чий ва қамиш ўсади. Чўлда қарсоқ тулки, бўри, жайран, товушқон, судралувчилар (тошбақа, калтакесак, илон), қушлар учрайди. Амударёдан сазан, лаққабалиқ, судак овланади.
Т.в. Туркманистоннинг асосий пахта етиштириш ва чорвачилик вилоятларидан биридир. Иқтисодиётида енгил ва озиқ-овқат саноати етакчи ўринда. Асосий саноат тармоқдари: пахта тозалаш, ёғмой, гўшт ва сут, металлсозлик (асосан, таъмирлаш корхоналари), қурилиш материаллари корхоналари. Йирик корхоналари Тошҳовузда жойлашган. Тахта, Илолли, Кўҳна Урганч ва б. туман марказларида пахта тозалаш здлари, Кўҳна Урганч сут зди ишлаб турибди. Вилоят электр энергияни Тахиатош иссиклик электр стяси (Ўзбекистон)дан олади.
Обикор ерларда деҳқончилик қилинади. Амударё сувлари экинзорларга йирик суғориш системалари: Тошсоқа, Қиличниёзбой, Жумабойсоқа, Қипчоқбўзсув шунингдек, эски Шовот ва Ғозовот магистрал каналларидан боради. Тахиатош гидроузели қурилиши муносабати билан ирригация каналларида сув мунтазам ока бошлади. Захоб ерларни қуритиш учун қурилган коллекторлар ёрдамида шўр сувлар (Амударёнинг қад. ўзани атрофларидан) Сариқамиш сойлигига ташланади. Экин майдонларига пахта, кўп йиллик ўтлар, ғалла (шоли, арпа, жўхори), кунжут, сабзавотполиз экинлари, картошка экилади. Боғдорчилик (ўрик, олма, шафтоли, беҳи, нок) ривожланган, токзорлар бор.
Чорвачилик гуштжун ва қоракул тери етиштиришга ихтисослашган. Воҳаларда қорамол ва йилқи, қўй (асосан, қоракўл қўйлар), эчки ва чўлларда туя боқилади. Обикор ерларда пиллачилик ривожланган. Т.й. узунлиги 72 км, автомобиль йўллари 1000 км дан зиёд. Аэропорт бор. Т.в.да мусиқали драма театри, Кўҳна Урганч тарихиймеъморий музей қўриқхонаси, умумий таълим мактаблари, ўрта махсус билим юртлари, клуб муассасалари, кутубхоналар мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.