Toşkent artezian havzasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 546–547-b. — ziyouz.com
Toşkent artezian havzasi - Toşkent ş. yaqinidagi toğ oldi bukilmasida joylaşgan havza; jan.da Farğona, garbda Qizilqum va şim.da Çimkent (Aris) artezian xavzalari bilan tutaş. Şarkda ÇatqolQurama burmalaniş oblasti toğ oldilari bilan çegaralanadi. Havza öramidagi yura yotqiziklarining qalinligi 100—150 m gaça bölib, tarqalişi çeklangan. Bör yotqiziqlari keng maydonni egallagan va yupqa qatlamçali ohaktoşlar köşilgan terrigen çökindilari (konglomerat va qumtoş)dan iborat. Bör yotkdoiklarining qalinligi 50—100 m dan 900 m gaça özgarib turadi. Paleogen yotqizikdari juda keng tarqalgan, ular ohaktoş, qumtoş, konglomerat va gillar bölib, umumiy qalinligi 150 m gaça. Neogenning kontinental qatlami 300 m dan 1600 m gaça bölgan terrigen yotqizikdardan iborat. Törtlamçi davr yotqiziklari esa 600 m gaça bölgan allyuvial, prolyuvial, yoki delyuvial va elyuvial çökindilardan tarkib topgan. Regionda tektonik strukturalarning har xilligi gidrogeologik şaroitning xilmaxilligini belgilaydi. Asosiy antiklinal strukturalar (toğli zonada) paleozoy yotqizikdarining darzlik va darzlikkarst suvlari tarqalgan joylaridir. Sinklinallarda vodiy va toğ oldi qismlari törtlamçi davr yotqiziklarida bosimli çuçuk suvlar, neogen, paleogen, quyi bör va yura toğ jinslarida şör suvlar hamda yuqori bör yotqizikdari (senoman va turon)da çuçuk mineral termal suvlar tarqalgan. Yuqori bör qatlamlaridagi mineral suvlarning yoşi 0,2 dan 3,5 mln. yilgaça, «yoş» suvlar (0,2 mln. yilgaça) T.a.h.ning şim. va şarqiy qismida bölib, jan. ğarb tomonga ularning yoşi 2—3,5 mln. y.gaça oşib boradi. Havzaning botiq (çökkan) joylarida deyteriy konsentratsiyasining örganilişi infiltratsion va sedimentatsion suvlarning siljiganligini va Toşkent mineral suvlarining köplab foydalanilganligi oqibatida suvning sifati yomonlaşib, zaxirasi kamayib borayotganligini körsatmoqda. Havzaning turli punktlarida U234/ U238 lar munosabatining özgarişiga qarab yuqori börga mansub yer osti suvlarining harakat tezligi çekka qismlarda yiliga 8—10 sm, markaziy qismda yiliga 1 sm gaça ekanligi aniklandi. Yer osti suvlarining umumiy oqimi ğarbiy, jan. ğarbiy yönalişiga ega bölib, havzaning çekka qismlarida harakat tezligi markazdagi (Toşkent ş. hududi)ga nisbatan köproq.
Ad.: Sultanxodjayev A. N., Dusxodjayev X. R., Sirdarinskiy artezianskiy basseyn, T., 1973; Sultanxodjayev A. N.,Latipov S. U. i dr., Gidroseysmologiçeskiye predvestniki zemletryaseniy, T., 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШКЕНТ АРТЕЗИАН ҲАВЗАСИ - Тошкент ш. яқинидаги тоғ олди букилмасида жойлашган ҳавза; жан.да Фарғона, гарбда Қизилқум ва шим.да Чимкент (Арис) артезиан хавзалари билан туташ. Шаркда ЧатқолҚурама бурмаланиш области тоғ олдилари билан чегараланади. Ҳавза ўрамидаги юра ётқизикларининг қалинлиги 100—150 м гача бўлиб, тарқалиши чекланган. Бўр ётқизиқлари кенг майдонни эгаллаган ва юпқа қатламчали оҳактошлар кўшилган терриген чўкиндилари (конгломерат ва қумтош)дан иборат. Бўр ёткдоикларининг қалинлиги 50—100 м дан 900 м гача ўзгариб туради. Палеоген ётқизикдари жуда кенг тарқалган, улар оҳактош, қумтош, конгломерат ва гиллар бўлиб, умумий қалинлиги 150 м гача. Неогеннинг континентал қатлами 300 м дан 1600 м гача бўлган терриген ётқизикдардан иборат. Тўртламчи давр ётқизиклари эса 600 м гача бўлган аллювиал, пролювиал, ёки делювиал ва элювиал чўкиндилардан таркиб топган. Регионда тектоник структураларнинг ҳар хиллиги гидрогеологик шароитнинг хилмахиллигини белгилайди. Асосий антиклиналь структуралар (тоғли зонада) палеозой ётқизикдарининг дарзлик ва дарзликкарст сувлари тарқалган жойларидир. Синклиналларда водий ва тоғ олди қисмлари тўртламчи давр ётқизикларида босимли чучук сувлар, неоген, палеоген, қуйи бўр ва юра тоғ жинсларида шўр сувлар ҳамда юқори бўр ётқизикдари (сеноман ва турон)да чучук минерал термал сувлар тарқалган. Юқори бўр қатламларидаги минерал сувларнинг ёши 0,2 дан 3,5 млн. йилгача, «ёш» сувлар (0,2 млн. йилгача) Т.а.ҳ.нинг шим. ва шарқий қисмида бўлиб, жан. ғарб томонга уларнинг ёши 2—3,5 млн. й.гача ошиб боради. Ҳавзанинг ботиқ (чўккан) жойларида дейтерий концентрациясининг ўрганилиши инфильтрацион ва седиментацион сувларнинг силжиганлигини ва Тошкент минерал сувларининг кўплаб фойдаланилганлиги оқибатида сувнинг сифати ёмонлашиб, захираси камайиб бораётганлигини кўрсатмоқда. Ҳавзанинг турли пунктларида U234/ U238 лар муносабатининг ўзгаришига қараб юқори бўрга мансуб ер ости сувларининг ҳаракат тезлиги чекка қисмларда йилига 8—10 см, марказий қисмда йилига 1 см гача эканлиги аникланди. Ер ости сувларининг умумий оқими ғарбий, жан. ғарбий йўналишига эга бўлиб, ҳавзанинг чекка қисмларида ҳаракат тезлиги марказдаги (Тошкент ш. ҳудуди)га нисбатан кўпроқ.
Ад.: Султанходжаев А. Н., Дусходжаев X. Р., Сырдарьинский артезианский бассейн, Т., 1973; Султанходжаев А. Н.,Латипов С. У. и др., Гидросейсмологические предвестники землетрясений, Т., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.