Toşkent artezian havzasi

Toşkent artezian havzasi — Toşkent şahri atrofida, toğ oldi bukilmasida joylaşgan yer osti suvlari havzasi. ÖzME'ga köra, u janubda Farğona, ğarbda Qizilqum, şimolda esa Çimkent (Aris) artezian havzalari bilan tutaşadi, şarq tomondan Çotqol–Qurama burmali tizimining toğ etaklari bilan çegaralanadi. Havza mineral va termal suvlari bilan ma'lum: Toşkent mineral suvlari aynan uning qatlamlaridan olinadi.

ÖzME'ga köra, havzani tökkan qatlamlar bir neça geologik davrga mansub. Yura davri jinslari faqat havza çetlarida saqlangan, qalinligi 100–150 metrdan oşmaydi. Bör davri jinslari ança keng maydonni qoplaydi: ular asosan konglomerat va qumtoşdan iborat terrigen çökindilar bölib, orasida yupqa ohaktoş qatlamçalari bor; qalinligi joyiga qarab 50–100 metrdan 900 metrgaça özgaradi. Paleogen qatlamlari — ohaktoş, qumtoş, konglomerat va gil — havzaning deyarli hamma qismida uçraydi, umumiy qalinligi 150 metr atrofida. Neogenda quruqlik şaroitida töplangan terrigen jinslarning qalinligi 300 metrdan 1600 metrgaça boradi. Eng ustki qavatni törtlamçi davrning allyuvial, prolyuvial, delyuvial va elyuvial yotqiziqlari taşkil etadi, ularning qalinligi 600 metrgaça yetadi.

Hududdagi tektonik tuzilmalarning turliça bölişi suv şaroitini ham xilma-xil qilgan. ÖzME'ga köra, toğli qismdagi antiklinal (gumbazsimon) tuzilmalarda suv paleozoy jinslarining yoriqlari va karst böşliqlari böylab harakatlanadi. Sinklinal (botiqsimon) tuzilmalarda esa suvlar qatlamlarga qarab farqlanadi: vodiy va toğ etaklaridagi törtlamçi yotqiziqlarda bosim ostidagi çuçuk suv, neogen, paleogen, quyi bör va yura jinslarida şör suv, yuqori börning senoman va turon qatlamlarida esa mineral, iliq (termal) suv töplangan.

ÖzME ma'lumotiça, yuqori bör qatlamlaridagi mineral suvlar 0,2 milliondan 3,5 million yilgaça yoşga ega. Nisbatan «yoş» suvlar havzaning şimoliy va şarqiy qismida uçraydi, janubi-ğarb tomon esa suvning yoşi 2–3,5 million yilgaça ortib boradi. Uran izotoplari (U-234 va U-238) nisbatini ölçaş yöli bilan suvning yer ostidagi harakat tezligi aniqlangan: havza çetlarida u yiliga 8–10 santimetr, markazda — Toşkent şahri ostida — yiliga 1 santimetrga yaqin. Yer osti oqimi umuman ğarb va janubi-ğarb tomonga yönalgan, çekka qismlarda esa markazdagiga qaraganda tezroq.

Havzaning çökkan qismlarida deyteriy (oğir vodorod) miqdorini örganiş yuzadan singigan (infiltratsion) suvlar bilan qadimgi çökindilar bilan birga kömilgan (sedimentatsion) suvlar aralaşayotganini körsatgan. ÖzME buni Toşkent mineral suvlaridan jadal foydalaniş oqibati deb biladi: suv sifati yomonlaşib, zaxirasi kamaymoqda. Havzaning tuzilişi va suvlari gidrogeolog A. N. Sultonxöjayev va uning hamkasblari işlarida batafsil örganilgan.