Toşkent qözğoloni

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 579–580-b. — ziyouz.com

Toşkent qözğoloni TOŞKENT QÖZĞOLONI, Vabo isyoni (1892.24.6) — podşo hukumatining mustamlakaçilik siyosati va milliy zulmiga qarşi kötarilgan qözğolon. 1892 y. may oyida Jizzaxda vabo kasali tarqalgan. Iyun oyida Toşkentda ham vabo tarqalgani ma'lum bölgan. Yangi şaharda 417, Eski şaharda 1462 bemor aniqlangan. Podşo hukumati ma'murlari uning fojeali oqibatlarining oldini oliş uçun şoşilinç çoralar köra boşladi: 7 iyunda şahar ma'muriyati 12 eski qabristonni yopib, yangi 4 qabriston oçilişini, şahardan çiqiş çeklanganini e'lon qilgan. Lekin mustamlaka ma'muriyati bu töğrida aholi örtasida tuşuntiriş işlari olib bormagan, musulmonçilik odatlari, marosim qonunqoidalarini hisobga olmagan. Va'da qilingan 4 ta yangi qabriston örniga faqat bittasi oçilgan. Vabodan ölganlarni vraçning ruxsatisiz kömmaslik buyurildi hamda ularni şahar içidagi mozorlarga dafn etiş taqiqlandi. Kasal bölib vafot etganlar qaysi kiyimda bölsa, öşa kiyimi bilan çuqur qazilgan qabrga qöyilib, ustidan ohak sepib belgilab qöyildi. Buning ustiga ölganlarga janoza öqiş, yaqin qarindoşlarning mozorga borişi ham takiklandi. Marhumlarni urfodatga köra, kömiş ğoyat muşkul yumuşga aylandi. Odamlar ölikni eski qabristonlarga olib borib kömişga majbur böldilar. Politsiya bundaylarni topib hibsga ola boşlagan. Bu sabr kosasi tölib turgan xalqni qözğolon kötarişiga turtki böldi. Xaloyiq (mingga yaqin kişi) eşonlardan Azizyor, Abulqosimxöja, bozor oqsoqoli Ziyomuhammad va b. tanikdi kişilar boşçiligida 24 iyunda tayoq, ketmon, toş va h.k. bilan qurollanib şahar boşliği mahkamasiga bostirib bordi. Bu yerda Toşkent hokimi S. R. Putinsev va oqsoqol Muhammad Yoqubga qarşi hujum qildilar. Oqsoqol xalqqa dağdağa qila boşlagaç, uning boşiga toşlar yoğilgan. Maşhur «Toşotar voqeasi» boşlangan. Oqsoqol hokimning idorasiga yaşiringan. Xalq Putinsevdan oqsoqolni tutib berişni talab qilgan. Putinsev töpponçasini çiqarib dağdağa qilişga ötgan. Sabr kosasi tölgan xalq Putinsev va uning mirşablarini döpposlagan, mahkamani ostinustun qilgan. Şu onda Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori Grodekov boşçiligidagi askarlar kelişi tufayli qözğolonçilar çekinişga majbur böldilar. Rus askarlar qözğolonçilarning orqasidan quva boşlagaç, noiloj qolgan olomon Anhor suviga özini taşladi. Ertasiga Anhordan 80 kişining öligi topildi.

Qözğolonçilarning qolgan qismi Eski şaharga qoçib bordi. Jome masjidi oldida tuplangan olomon bu yerga ketma-ket yetib kelgan Grodekov boşçiligidagi askarlarni toşböron qildi. Bunga javoban öq uzildi va 10 kişi halok böldi, köpçiligi yaralandi. Şu ravihda qözğolon bostiriddi. Qözğolonçilarning bir qismi oqsoqol Muhammad Yoqubning şahar hovlisini va bogini yoqib yubordi.

Rus ma'muriyati qözğolon qatnaşçilaridan 60 kişini sudga berib, 3 kişini ölimga va 20 kişini turli muddatlar bilan qamoq jazosiga hukm qildi. Qözgolon vabo tarqalişi va unga qarşi xukumat çoralari amalga oşirilayotgan paytda yuzaga kelganligi uçun tarixiy manbalarda «Vabo isyoni» nomida yuritilgan.

Aslida esa u podşo hukumatining mustamlakaçilik va milliy zulmiga qarşi qaratilgan xalq harakati edi. Toşkentdagi bu qözğolon tarixda özbek xalqining öz mustaqilligi va erkinligi uçun olib borgan yirik qözğolonlaridan biri bölib qolgan.

Ad.: Özbekistonning yangi tarixi. 1kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Karimov Ş., Şamsutdinov R., Turkiston Rusiya bosqini davrida, Andijon, 1995.

Xurşida Yunusova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОШКЕНТ ҚЎЗҒОЛОНИ, Вабо исёни (1892.24.6) — подшо ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсати ва миллий зулмига қарши кўтарилган қўзғолон. 1892 й. май ойида Жиззахда вабо касали тарқалган. Июнь ойида Тошкентда ҳам вабо тарқалгани маълум бўлган. Янги шаҳарда 417, Эски шаҳарда 1462 бемор аниқланган. Подшо ҳукумати маъмурлари унинг фожеали оқибатларининг олдини олиш учун шошилинч чоралар кўра бошлади: 7 июнда шаҳар маъмурияти 12 эски қабристонни ёпиб, янги 4 қабристон очилишини, шаҳардан чиқиш чекланганини эълон қилган. Лекин мустамлака маъмурияти бу тўғрида аҳоли ўртасида тушунтириш ишлари олиб бормаган, мусулмончилик одатлари, маросим қонунқоидаларини ҳисобга олмаган. Ваъда қилинган 4 та янги қабристон ўрнига фақат биттаси очилган. Вабодан ўлганларни врачнинг рухсатисиз кўммаслик буюрилди ҳамда уларни шаҳар ичидаги мозорларга дафн этиш тақиқланди. Касал бўлиб вафот этганлар қайси кийимда бўлса, ўша кийими билан чуқур қазилган қабрга қўйилиб, устидан оҳак сепиб белгилаб қўйилди. Бунинг устига ўлганларга жаноза ўқиш, яқин қариндошларнинг мозорга бориши ҳам такикланди. Марҳумларни урфодатга кўра, кўмиш ғоят мушкул юмушга айланди. Одамлар ўликни эски қабристонларга олиб бориб кўмишга мажбур бўлдилар. Полиция бундайларни топиб ҳибсга ола бошлаган. Бу сабр косаси тўлиб турган халқни қўзғолон кўтаришига туртки бўлди. Халойиқ (мингга яқин киши) эшонлардан Азизёр, Абулқосимхўжа, бозор оқсоқоли Зиёмуҳаммад ва б. таникди кишилар бошчилигида 24 июнда таёқ, кетмон, тош ва ҳ.к. билан қуролланиб шаҳар бошлиғи маҳкамасига бостириб борди. Бу ерда Тошкент ҳокими С. Р. Путинцев ва оқсоқол Муҳаммад Ёқубга қарши ҳужум қилдилар. Оқсоқол халққа дағдаға қила бошлагач, унинг бошига тошлар ёғилган. Машҳур «Тошотар воқеаси» бошланган. Оқсоқол ҳокимнинг идорасига яширинган. Халқ Путинцевдан оқсоқолни тутиб беришни талаб қилган. Путинцев тўппончасини чиқариб дағдаға қилишга ўтган. Сабр косаси тўлган халқ Путинцев ва унинг миршабларини дўппослаган, маҳкамани остинустун қилган. Шу онда Сирдарё вилояти ҳарбий губернатори Гродеков бошчилигидаги аскарлар келиши туфайли қўзғолончилар чекинишга мажбур бўлдилар. Рус аскарлар қўзғолончиларнинг орқасидан қува бошлагач, ноилож қолган оломон Анҳор сувига ўзини ташлади. Эртасига Анҳордан 80 кишининг ўлиги топилди.

Қўзғолончиларнинг қолган қисми Эски шаҳарга қочиб борди. Жоме масжиди олдида тупланган оломон бу ерга кетма-кет етиб келган Гродеков бошчилигидаги аскарларни тошбўрон қилди. Бунга жавобан ўқ узилди ва 10 киши ҳалок бўлди, кўпчилиги яраланди. Шу равиҳда қўзғолон бостиридди. Қўзғолончиларнинг бир қисми оқсоқол Муҳаммад Ёқубнинг шаҳар ҳовлисини ва богини ёқиб юборди.

Рус маъмурияти қўзғолон қатнашчиларидан 60 кишини судга бериб, 3 кишини ўлимга ва 20 кишини турли муддатлар билан қамоқ жазосига ҳукм қилди. Қўзголон вабо тарқалиши ва унга қарши хукумат чоралари амалга оширилаётган пайтда юзага келганлиги учун тарихий манбаларда «Вабо исёни» номида юритилган.

Аслида эса у подшо ҳукуматининг мустамлакачилик ва миллий зулмига қарши қаратилган халқ ҳаракати эди. Тошкентдаги бу қўзғолон тарихда ўзбек халқининг ўз мустақиллиги ва эркинлиги учун олиб борган йирик қўзғолонларидан бири бўлиб қолган.

Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Каримов Ш., Шамсутдинов Р., Туркистон Русия босқини даврида, Андижон, 1995.

Хуршида Юнусова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.